Teo cơ cứng khớp sau gãy xương là những vấn đề có thể xuất hiện trong thời gian chi bị hạn chế vận động. Việc phòng ngừa cần cân bằng hai mục tiêu: duy trì sự ổn định cần thiết để xương lành và vận động các khớp được phép càng sớm càng tốt. Người bệnh không nên tự tháo phương tiện bất động hoặc tập vượt quá kế hoạch của bác sĩ.
Vì sao teo cơ cứng khớp sau gãy xương xảy ra?
Sau gãy xương, bó bột, nẹp, giày chỉnh hình hoặc khung cố định ngoài có thể được sử dụng để giữ ổ gãy ổn định. Tuy nhiên, khi một khớp phải bất động trong thời gian điều trị, nguy cơ cứng khớp và teo cơ có thể tăng. Tài liệu về cố định ngoài ghi nhận rằng cứng khớp có thể xảy ra nếu cấu hình khung buộc phải bất động khớp lân cận, nhất là khi vị trí gãy nằm gần đầu xương và đinh phải được đặt qua phía bên kia khớp.[4]
Ngược lại, một hệ thống cố định đủ vững có thể cho phép vận động sớm các khớp ở phía trên và phía dưới ổ gãy. Vận động này góp phần giảm phù nề, hỗ trợ nuôi dưỡng bề mặt khớp và hạn chế xơ hóa bao khớp, cứng khớp, teo cơ cũng như loãng xương do bất động.[3]
Trong một số trường hợp cứng gối sau gãy xương được mô tả ở tài liệu nhi khoa, các yếu tố liên quan gồm:
- Dính bên trong khớp.
- Co rút bao khớp.
- Co rút cơ, đặc biệt là nhóm cơ gân kheo và cơ tứ đầu đùi.[2]
Như vậy, cứng khớp không chỉ đơn thuần là cảm giác “khó cử động”. Tình trạng này có thể liên quan đến thay đổi của bao khớp, mô dính và cơ quanh khớp, làm giảm tầm vận động chức năng.[2]
Nguyên tắc phòng ngừa trong thời gian bất động
Vận động các khớp được bác sĩ cho phép
Biện pháp quan trọng là duy trì vận động tại những khớp không cần bất động. Trong điều trị bằng khung cố định ngoài, khả năng vận động ngay các khớp gần ổ gãy được xem là một ưu điểm vì giúp hạn chế cứng khớp và teo cơ.[3]
Phạm vi được phép tập phụ thuộc vị trí gãy và phương pháp cố định. Không phải mọi trường hợp đều có thể vận động khớp gần ổ gãy ngay từ đầu, đặc biệt khi phương tiện cố định phải bắc qua khớp.[4]
Ưu tiên bài tập chủ động và có trợ giúp khi phù hợp
Với tình trạng cứng khớp sau gãy xương được đề cập trong tài liệu nhi khoa, điều trị ban đầu gồm các bài tập tầm vận động chủ động và chủ động có trợ giúp.[2] Hai hình thức này có thể hiểu như sau:
- Vận động chủ động: người bệnh tự di chuyển khớp trong giới hạn đã được hướng dẫn.
- Vận động chủ động có trợ giúp: động tác được hỗ trợ để hoàn thành tầm vận động khi sức cơ hoặc khả năng cử động còn hạn chế.
Việc lựa chọn động tác, biên độ và thời điểm bắt đầu cần dựa trên độ ổn định của ổ gãy và chỉ định phục hồi chức năng, thay vì áp dụng một bài tập chung cho mọi loại gãy xương.
Kết hợp vận động khớp và sức cản nhẹ đúng thời điểm
Trong chăm sóc một số trường hợp gãy xương hộp ở bàn chân, giày cố định có thể được tháo theo kế hoạch để tập tầm vận động cổ chân và các bài tập sức cản nhẹ; cách thực hiện này có thể làm giảm cả cứng khớp lẫn teo cơ.[1] Đây là hướng dẫn dành cho một loại gãy cụ thể, không đồng nghĩa người bệnh có thể tự tháo bột, nẹp hoặc giày chỉnh hình.
Cùng nguồn tài liệu cũng lưu ý rằng người bệnh tự ý tháo giày có thể làm gián đoạn mức bất động cần thiết.[1] Vì vậy, vận động sớm không có nghĩa là vận động tùy ý; bài tập chỉ nên được tiến hành khi phương tiện cố định và ổ gãy vẫn được bảo vệ theo kế hoạch.
Nếu cứng khớp đã kéo dài thì xử trí thế nào?
Khi độ cứng còn dai dẳng, một số trường hợp có thể được cân nhắc nẹp động hoặc loại bột cho phép vận động có kiểm soát. Nếu điều trị không phẫu thuật không phục hồi được tầm vận động chức năng, can thiệp giải phóng co rút và mô dính có thể được xem xét.[2]
Nắn khớp dưới gây mê đôi khi được sử dụng nhưng có nguy cơ gây gãy xương quanh khớp, vì vậy đây không phải biện pháp để người bệnh tự yêu cầu hoặc xem như lựa chọn thường quy.[2] Quyết định can thiệp cần dựa trên đánh giá chuyên khoa về mức độ cứng, chức năng còn lại và tình trạng liền xương.
Kết luận
Phòng ngừa teo cơ và cứng khớp sau gãy xương dựa trên sự cân bằng giữa bất động ổ gãy và duy trì vận động an toàn. Khi điều kiện cố định cho phép, tập tầm vận động chủ động hoặc có trợ giúp, đồng thời vận động các khớp lân cận, có thể giúp hạn chế biến chứng.[2][3] Tuy nhiên, người bệnh không nên tự tháo phương tiện cố định hay tăng mức tập vì điều đó có thể làm gián đoạn sự bảo vệ cần thiết cho ổ gãy.[1]
Các tài liệu được cung cấp chỉ hỗ trợ những nguyên tắc chung và một số tình huống cụ thể. Phác đồ tập luyện vẫn cần được cá thể hóa theo vị trí gãy, độ ổn định và loại phương tiện cố định.
Tài liệu tham khảo
- [1] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 3480
- [2] Rockwood and Green's Fractures in Children, 9th Edition, 2020, trang 1579
- [3] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3297
- [4] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3297