Nguyên tắc cốt lõi trong cấp cứu chấn thương cột sống
Vấn đề điều trị chấn thương cột sống đòi hỏi sự can thiệp nhanh chóng để giảm thiểu tổn thương dây thần kinh. Thời gian là yếu tố then chốt; việc hoàn tất các hình ảnh chẩn đoán của cột sống cần diễn ra càng sớm càng tốt sau khi xác định được chấn thương [1]. Tuy nhiên, quản lý y tế cho tổn thương tủy sống bắt đầu ngay lập tức khi chấn thương được nhận diện. Nếu bệnh nhân không có dấu hiệu tổn thương tủy dựa trên khám lâm sàng, cần xác định xem họ có đáp ứng các tiêu chí để được coi là không triệu chứng hay không [1].
Hạn chế thao tác cột cổ trong giai đoạn sơ cứu
Bất kỳ thao tác nào lên cột sống cổ đều phải thực hiện với sự thận trọng và giả định rằng bệnh nhân bị chấn thương cột cổ không ổn định cho đến khi có bằng chứng ngược lại [2]. Một nghiên cứu chỉ ra rằng việc kéo trục trên các bệnh nhân bị chấn thương cột cổ không ổn định đã cố gắng hồi sức tại phòng cấp cứu thực tế làm tăng biến dạng của cột sống [2]. Do đó, nẹp cổ và ổn định theo đường thẳng trong tay là biện pháp bắt buộc khi di chuyển bệnh nhân.
Đánh giá lâm sàng và tiêu chí loại trừ chấn thương cổ
Bước đầu tiên trong công tác đánh giá chấn thương cột sống là xác định mức độ tỉnh táo của bệnh nhân [1]. Để giảm số lượng chụp X-quang cho bệnh nhân chấn thương, các tiêu chí NEXUS được sử dụng để phân loại bệnh nhân không có triệu chứng. Có năm tiêu chí cụ thể phải được đáp ứng: không đau dọc theo đường giữa cột sống cổ sau, không dấu hiệu say rượu, không vết tích chấn thương đầu, không thay đổi ý thức và không bất thường trên khám thần kinh [7]. Nếu bệnh nhân đáp ứng tất cả các tiêu chí này, cột cổ có thể được loại trừ chấn thương mà không cần chụp X-quang [7].
Chẩn đoán bằng hình ảnh và giới hạn của X-quang
Mặc dù chụp phim X-quang từng là phương tiện sàng lọc chính, nhưng tỷ lệ âm giả khá cao: khoảng 30% đối với chấn thương cột cổ, 52% đối với cột ngực và 14% đối với cột sống thắt lưng [4]. Do đó, quyết định tiến hành chụp phim chỉ nên được thực hiện sau khi đã có lịch sử và đánh giá chấn thương toàn diện. Chụp CT thường được ưu tiên trong các trung tâm chấn thương hiện đại để loại trừ tổn thương nghiêm trọng trước khi di chuyển bệnh nhân (logroll) [6].
Phân loại và xử trí gãy cổ xương sên
Gãy cổ xương sên (talus neck fractures) được phân loại theo hệ thống Hawkins. Các gãy cổ xương sên dịch vị (Hawkins loại II–IV) nên được xem xét là gãy cần phẫu thuật [5]. Hệ thống máu nuôi cung cấp cho talus rất mong manh và thường bị gián đoạn khi có dịch vị, do đó việc giảm hình học lại với cố định ổn định giúp phục hồi giải phẫu và có thể cho phép tái tưới máu cùng lành vết thương của các kênh mạch máu [5].
Mục tiêu của phẫu thuật và hậu phẫu
Đối với những tổn thương bất khả quy về bằng phương pháp đóng, can thiệp phẫu thuật khẩn cấp nên được thực hiện. Cố định ổn định cho phép vận động sớm mà không chịu trọng lượng, điều này có lợi trong việc duy trì toàn vẹn sụn khớp [5]. Các gãy cổ xương sên dịch vị thường đi kèm với các tổn thương khác của chân và mắt cá chân cùng bên, đòi hỏi kế hoạch phẫu thuật cẩn thận để giảm và cố định [3].
Tiêu chí NEXUS trong đánh giá bệnh nhân Việt Nam
Việc áp dụng tiêu chí NEXUS cho phép một phần ba các bệnh nhân chấn thương được đánh giá tại các phòng cấp cứu cộng đồng hoặc trung tâm chấn thương mức 1 được tìm thấy là không có triệu chứng [1]. Việc xác định bệnh nhân không đau sau khi palpate đường giữa cột sống cổ, không say, không chấn thương đầu và không thay đổi ý thức là nền tảng để tránh chiếu xạ không cần thiết. Các dấu hiệu như vết tích chà xát từ dây an toàn trên cổ hoặc các vết xước mềm mô đều là manh mối cho tổn thương cột cổ tiềm ẩn [2].
Tài liệu tham khảo
- [1] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 2457
- [2] Rockwood and Green's Fractures in Children, 9th Edition, 2020, trang 1235
- [3] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 3374
- [4] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 2118
- [5] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 3367
- [6] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 2136
- [7] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 2457