Can lệch sau gãy xương là tình trạng xương đã liền nhưng trục, chiều dài, góc hoặc tương quan khớp không trở về vị trí phù hợp. Biến dạng này có thể không gây triệu chứng ở mọi người, nhưng đôi khi dẫn đến đau, hạn chế vận động, mất vững hoặc ảnh hưởng rõ đến chức năng. Việc có cần phẫu thuật chỉnh trục hay không phụ thuộc vào vị trí gãy, mức độ biến dạng, nhu cầu sử dụng chi và kết quả thăm khám, chẩn đoán hình ảnh.
Can lệch sau gãy xương hình thành như thế nào?
Can lệch thường liên quan đến việc nắn chỉnh ban đầu chưa đạt yêu cầu, không duy trì được vị trí đã nắn hoặc bất động chưa đủ thời gian hay chưa phù hợp [1]. Nguy cơ này có thể tăng khi ổ gãy vụn nhiều, có tổn thương mặt khớp, loãng xương nặng hoặc kèm tổn thương các dây chằng làm mất vững [1]. Vì vậy, theo dõi phim X-quang trong quá trình liền xương có vai trò phát hiện di lệch thứ phát, thay vì chỉ dựa vào một lịch tái khám chung [1].
Về hình thái, can lệch không chỉ là xương bị “cong”. Tùy vùng tổn thương, biến dạng có thể bao gồm:
- Lệch trục hoặc lệch góc: đoạn xương không còn thẳng theo trục cơ học hoặc giải phẫu.
- Ngắn chi: hai đầu xương liền với chiều dài bị giảm.
- Lệch xoay: thường ảnh hưởng rõ đến vận động phối hợp của chi, đặc biệt ở bàn tay.
- Sai lệch mặt khớp: bề mặt khớp không còn tương hợp như trước.
- Mất tương hợp hoặc mất vững khớp lân cận: được mô tả trong một số trường hợp can lệch đầu dưới xương quay [6].
Can lệch sau gãy xương có phải lúc nào cũng mổ?
Không phải mọi trường hợp đều cần phẫu thuật. Một số can lệch, nhất là ở người lớn tuổi có nhu cầu vận động thấp, có thể không gây triệu chứng đáng kể và không nhất thiết phải chỉnh sửa bằng mổ [5]. Ngược lại, biến dạng gây đau, hạn chế chức năng, mất vững hoặc ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt có thể là lý do cân nhắc phẫu thuật. Ở người trẻ, năng động, biến dạng sau chấn thương có thể gây suy giảm chức năng đủ mức để xem xét chỉnh trục sớm [1][5].
Riêng tại xương bàn tay, ngay cả lệch xoay mức độ nhỏ cũng có thể khiến các ngón tay chồng lên nhau khi gấp, từ đó gây rối loạn chức năng [2]. Tài liệu cũng ghi nhận tình trạng gập lệch có triệu chứng vào lòng bàn tay ở can lệch thân xương bàn có thể cần chỉnh bằng osteotomy hình nêm và cố định bên trong [8]. Những ví dụ này cho thấy quyết định điều trị không chỉ dựa trên số đo góc lệch mà còn phải xem biến dạng ảnh hưởng thế nào đến vận động.
Phẫu thuật chỉnh trục trong can lệch được thực hiện ra sao?
Phẫu thuật thường bao gồm cắt chỉnh xương (corrective osteotomy), đưa các đoạn xương về trục phù hợp rồi cố định bằng phương tiện thích hợp. Kế hoạch phải xác định dạng biến dạng cần sửa như góc, chiều dài, lệch xoay hay di lệch phối hợp. Trong chỉnh can lệch thân xương, vị trí tâm biến dạng và trục chỉnh sửa có liên quan trực tiếp đến kết quả; với osteotomy dạng vòm, nếu vị trí cắt và trục chỉnh không được bố trí phù hợp, có thể xuất hiện di lệch tịnh tiến bắt buộc [4].
Tùy kiểu biến dạng, bác sĩ có thể lựa chọn kỹ thuật khác nhau:
- Osteotomy hình nêm đóng: lấy bỏ một phần xương để khép góc lệch; kỹ thuật này được mô tả trong chỉnh trục xương gót varus [3] và biến dạng gập của xương bàn [8].
- Osteotomy mở hoặc chỉnh xoay: dùng khi cần khôi phục góc, chiều dài hoặc trục xoay; phương án cụ thể phụ thuộc mô mềm và hình thái can lệch.
- Osteotomy dạng vòm: cho phép chỉnh biến dạng theo kế hoạch hình học, nhưng cần tính đến khả năng phát sinh tịnh tiến [4].
Sau khi chỉnh, xương thường được cố định bằng nẹp vít, vít, kim hoặc phương tiện khác tùy vị trí và chất lượng xương. Ở một số gãy đầu trên xương cánh tay, nẹp vít khóa có thể tạo độ vững góc trong xương loãng; tuy nhiên các phương pháp cố định đều có nguy cơ biến chứng như mất cố định, nhiễm trùng, cứng khớp hoặc can lệch [7]. Do đó, “chỉnh trục” không chỉ là cắt xương mà còn bao gồm lựa chọn đường mổ, phương tiện cố định và kế hoạch phục hồi vận động.
Người bệnh cần lưu ý gì?
Đánh giá can lệch thường cần kết hợp triệu chứng, khám tầm vận động, kiểm tra trục và phim X-quang; một số trường hợp phức tạp có thể cần lập kế hoạch hình học chi tiết hơn. Người bệnh không nên tự quyết định mổ chỉ dựa trên hình ảnh biến dạng. Bác sĩ chấn thương chỉnh hình sẽ cân nhắc lợi ích chức năng, tình trạng khớp, chất lượng xương, mô mềm và nguy cơ của cuộc mổ.
Kết luận
Can lệch sau gãy xương là biến chứng liên quan đến việc xương liền ở vị trí không phù hợp. Không phải mọi can lệch đều cần can thiệp, nhưng biến dạng gây đau, mất chức năng, lệch xoay hoặc mất vững có thể được xem xét phẫu thuật chỉnh trục. Mục tiêu của corrective osteotomy là khôi phục trục và tương quan giải phẫu phù hợp, đồng thời tạo điều kiện để xương được cố định và phục hồi chức năng theo kế hoạch.
Tài liệu tham khảo
- [1] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3714
- [2] Rockwood and Green's Fractures in Children, 9th Edition, 2020, trang 346
- [3] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3678
- [4] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 1064
- [5] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3714
- [6] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3714
- [7] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3585
- [8] Rockwood and Green's Fractures in Children, 9th Edition, 2020, trang 346