Bong gân ngón tay cái ở vận động viên trượt tuyết, thường được gọi là skier’s thumb, là tổn thương dây chằng bên trụ (UCL) của khớp bàn–ngón tay cái. Tổn thương có thể chỉ là bong gân hoặc rách một phần, nhưng cũng có thể là đứt hoàn toàn, đôi khi kèm mảnh xương bị kéo bật. Việc nhận biết sớm rất quan trọng vì ngón cái giữ vai trò đặc biệt trong động tác đối chiếu, cầm nắm và kẹp đồ vật.[3][6]
Skier’s thumb là gì?
Thuật ngữ này chỉ tổn thương UCL tại khớp bàn–ngón tay cái. Trong y văn, tổn thương còn được gọi là gamekeeper’s thumb. Tuy nhiên, mô tả “gamekeeper” ban đầu đề cập đến dạng tổn thương dây chằng do hao mòn, trong khi skier’s thumb thường được dùng cho chấn thương cấp tính.[1]
UCL có vai trò duy trì độ vững của khớp khi ngón cái chịu lực dạng ra ngoài. Vì vậy, khi dây chằng bị tổn thương, người bệnh có thể cảm thấy ngón cái không vững trong các động tác cầm nắm hoặc kẹp.[4]
Cơ chế gây bong gân ngón tay cái khi trượt tuyết
Cơ chế thường gặp là ngã chống bàn tay trong khi ngón cái bị ép dạng mạnh theo hướng quay và lòng bàn tay. Tai nạn trượt tuyết là một nguyên nhân điển hình của kiểu chấn thương cấp tính này.[1]
Xét về lực tác động, chấn thương thường xảy ra khi ngón cái chịu một lực dạng hoặc lực đẩy theo hướng quay trong lúc đang kẹp hay nắm, làm gián đoạn UCL.[3] Cơ chế này giải thích vì sao tổn thương không chỉ gặp ở người trượt tuyết mà còn có thể xuất hiện trong những tình huống ngã hoặc va chạm tương tự.
Dấu hiệu gợi ý tổn thương dây chằng trụ ngón cái
Các biểu hiện được tài liệu mô tả gồm đau, sưng và cảm giác mất vững ở khớp bàn–ngón tay cái. Đau và sưng có thể kéo dài nhiều tháng ngay cả khi tổn thương không hoàn toàn.[5] Khi khớp thiếu vững, người bệnh có thể gặp khó chịu hoặc cảm giác lỏng khớp trong lúc cầm nắm và thực hiện động tác kẹp.[4]
Mức độ đau đơn thuần không đủ để xác định dây chằng rách một phần hay đứt hoàn toàn. Do đó, cần đánh giá cấu trúc bàn tay, cảm giác, tuần hoàn, chức năng gân và độ vững của dây chằng. Vì độ lỏng khớp tự nhiên khác nhau giữa mỗi người, bác sĩ thường so sánh ngón cái bị thương với bên lành.[6]
Đánh giá độ mất vững
Nghiệm pháp kiểm tra dây chằng nên được thực hiện bởi nhân viên y tế. Theo tài liệu, độ mất vững lớn hơn 30 độ so với bên không bị thương là dấu hiệu gợi ý đứt hoàn toàn UCL.[5] Đây là một tiêu chí chuyên môn, không nên tự kiểm tra bằng cách cố bẻ ngón cái đang đau.
Chẩn đoán hình ảnh có vai trò gì?
Siêu âm, chụp khớp có cản quang và MRI đều đã được sử dụng để phân biệt rách hoàn toàn với rách không hoàn toàn. Trên MRI, bác sĩ cũng có thể đánh giá mức co rút của dây chằng và tình trạng mô mềm chen vào vị trí tổn thương.[5]
Co rút UCL trên 3 mm hoặc có mô mềm xen giữa là những dấu hiệu hợp lý để cân nhắc can thiệp phẫu thuật.[5] Chẩn đoán hình ảnh vì thế không chỉ giúp xác định mức độ tổn thương mà còn hỗ trợ lựa chọn phương án xử trí.
Điều trị bong gân ngón tay cái do Skier’s thumb
Hướng điều trị phụ thuộc vào mức độ rách, độ vững của khớp và tổn thương xương đi kèm:
- Rách không hoàn toàn: thường chỉ cần bảo vệ đúng cách để phục hồi chức năng, dù đau và sưng có thể tồn tại trong nhiều tháng.[5]
- Đứt hoàn toàn hoặc mất vững tái diễn: phẫu thuật thường được chỉ định trong nhóm tổn thương dây chằng có gián đoạn hoàn toàn và mất vững kéo dài.[6]
- Dây chằng co rút hoặc bị mô mềm cản trở: đây là những yếu tố có thể hướng đến can thiệp phẫu thuật.[5]
Nhìn chung, nhận diện sớm, nẹp bảo vệ và phục hồi chức năng là các thành phần cần thiết khi xử trí tổn thương dây chằng.[6] Kế hoạch cụ thể phải dựa trên thăm khám và kết quả hình ảnh, thay vì chỉ dựa vào mức độ đau.
Skier’s thumb ở trẻ em có gì khác?
Ở trẻ em, UCL có thể vẫn bám vào một mảnh đầu xương bị kéo bật tại nền đốt gần ngón cái. Dạng tổn thương xương này thường là gãy Salter–Harris III và có thể gây mất vững khi cầm hoặc kẹp tương tự tổn thương mô mềm ở người lớn.[4]
Nếu mảnh gãy di lệch gây mất tương hợp mặt khớp hoặc làm khớp không vững, có thể cần nắn mở và cố định trong để khôi phục mặt khớp và độ vững.[4] Tùy kích thước mảnh xương, phương pháp cố định có thể sử dụng kim Kirschner hoặc vít; việc sửa chữa UCL và các cấu trúc liên quan cũng có thể cần thiết.[2]
Kết luận
Skier’s thumb không phải lúc nào cũng chỉ là bong gân nhẹ. Tổn thương có thể trải dài từ rách một phần đến đứt hoàn toàn UCL hoặc gãy bong điểm bám dây chằng. Đau, sưng và cảm giác ngón cái thiếu vững khi cầm nắm là những dấu hiệu cần được đánh giá. Khám so sánh hai bên cùng chẩn đoán hình ảnh giúp phân loại tổn thương và xác định liệu bảo vệ bằng nẹp hay can thiệp phẫu thuật phù hợp hơn.[4][5][6]
Tài liệu tham khảo
- [1] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 4108
- [2] Rockwood and Green's Fractures in Children, 9th Edition, 2020, trang 314
- [3] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 2027
- [4] Rockwood and Green's Fractures in Children, 9th Edition, 2020, trang 306
- [5] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 4109
- [6] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 2027