Gãy chỏm xương quay không phải trường hợp nào cũng cần thay chỏm nhân tạo. Tùy mức độ di lệch, số lượng mảnh gãy, khả năng phục hồi mặt khớp và tình trạng dây chằng hoặc các xương lân cận, bác sĩ có thể lựa chọn điều trị bảo tồn, cố định bằng nẹp vít, cắt một mảnh gãy nhỏ, cắt chỏm hoặc thay chỏm bằng khớp nhân tạo. Mục tiêu chính là khôi phục vận động và duy trì sự ổn định của khuỷu tay, cẳng tay.
Thay chỏm xương quay nhân tạo là gì?
Đây là phẫu thuật loại bỏ phần chỏm xương quay bị tổn thương nặng và thay bằng một bộ phận nhân tạo, thường là hệ thống kim loại dạng mô-đun. Trong thực hành phẫu thuật gãy chỏm xương quay di lệch, hệ thống này thường được chuẩn bị sẵn vì mức độ gãy vụn có thể nặng hơn dự đoán trên phim X-quang hoặc CT [1][6].
Chỏm xương quay không chỉ tham gia vận động gấp – duỗi khuỷu và sấp – ngửa cẳng tay mà còn góp phần tạo sự ổn định của khớp. Khi lấy bỏ các mảnh lớn, sự thay đổi cơ chế chịu lực và mất khả năng “ép – lõm” ở khớp quay – lồi cầu có thể gây đau, lục cục hoặc làm khuỷu kém ổn định, nhất là khi đồng thời có tổn thương xương và dây chằng [2]. Vì vậy, cắt bỏ chỏm đơn thuần thường không phải lựa chọn ưu tiên trong các ca gãy vụn có tổn thương phối hợp.
Khi nào nên cân nhắc thay chỏm xương quay nhân tạo?
1. Không thể nắn chỉnh và cố định vững bằng phẫu thuật
Chỉ định quan trọng là khi ổ gãy không thể đưa về vị trí phù hợp hoặc không thể giữ ổn định bằng phương pháp cố định. Campbell’s Operative Orthopaedics nêu rằng nếu gãy chỏm xương quay không thể nắn chỉnh và ổn định đầy đủ, thay bằng bộ phận kim loại được chỉ định [3]. Đây là tình huống thường gặp ở gãy nhiều mảnh, mảnh xương nhỏ hoặc chất lượng xương không cho phép bắt vít vững.
2. Gãy vụn phức tạp kèm mất ổn định khuỷu
Thay chỏm nhân tạo được đặc biệt cân nhắc khi gãy chỏm đi cùng trật khớp, gãy xương vẹt, tổn thương dây chằng bên hoặc các tổn thương làm khuỷu và cẳng tay mất ổn định. Những trường hợp có tổn thương xương và dây chằng phối hợp thường khó đạt kết quả tin cậy bằng cố định đơn thuần; tình trạng mất vững là yếu tố khiến bác sĩ nghiêng về lựa chọn thay chỏm [1][5].
Trong tổn thương kiểu “bộ ba khủng khiếp” của khuỷu, chiến lược phẫu thuật thường xử lý lần lượt các thành phần như mỏm vẹt, chỏm xương quay và dây chằng bên ngoài. Nếu chỏm không thể cố định, thay chỏm được thực hiện để hỗ trợ tái lập ổn định, sau đó dây chằng bên và các cấu trúc liên quan cần được phục hồi [8][9].
3. Tổn thương cổ xương quay khiến việc đặt chỏm thông thường khó khăn
Khi gãy vụn lan xuống cổ xương quay, bác sĩ có thể cần chuẩn bị nẹp nhỏ, dây thép vòng hoặc loại chuôi dài. Nếu không thể tái tạo cổ xương quay để tiếp nhận loại chuôi tiêu chuẩn, chuôi dài có thể được sử dụng trong những tình huống phù hợp [6]. Việc lựa chọn kích thước và loại implant là vấn đề kỹ thuật trong phẫu thuật, không thể quyết định chỉ dựa trên một triệu chứng hoặc một phim chụp riêng lẻ.
Khi nào chưa chắc cần thay chỏm?
Gãy chỏm xương quay ít di lệch, không gây cản trở vận động và không kèm mất ổn định có thể được điều trị không phẫu thuật trong những trường hợp thích hợp. Với gãy một phần mặt khớp, ít mảnh và chất lượng xương tốt, cố định bên trong vẫn có thể là lựa chọn; tuy nhiên, chỉ định cố định vẫn còn phụ thuộc kiểu gãy và bối cảnh tổn thương [4][7].
Cắt một mảnh gãy nhỏ có thể được cân nhắc khi mảnh không thể tái tạo, gây cản trở vận động cẳng tay và chiếm dưới khoảng một phần tư đường kính mặt khớp [4]. Ngược lại, cắt toàn bộ chỏm trong gãy vụn thường được cân nhắc thận trọng vì có thể làm thay đổi truyền lực và tăng nguy cơ mất ổn định khi có tổn thương dây chằng hoặc xương đi kèm [2].
Bác sĩ dựa vào đâu để lựa chọn phương án?
- Mức độ di lệch, số lượng và kích thước các mảnh gãy.
- Khả năng nắn chỉnh, bắt vít và duy trì cố định sau phẫu thuật.
- Tình trạng cổ xương quay và chất lượng xương.
- Có hay không tổn thương dây chằng, trật khớp, gãy mỏm vẹt hoặc tổn thương cẳng tay kèm theo.
- Mức độ ổn định của khuỷu sau khi xử lý các thành phần gãy và dây chằng.
Phim X-quang và CT giúp đánh giá hình thái gãy, nhưng mức độ tổn thương thực tế đôi khi chỉ được xác định đầy đủ trong quá trình phẫu thuật. Vì vậy, người bệnh nên được bác sĩ chấn thương chỉnh hình đánh giá toàn diện thay vì tự kết luận rằng mọi gãy chỏm xương quay đều cần thay khớp.
Kết luận
Thay chỏm xương quay nhân tạo thường được cân nhắc khi gãy vụn phức tạp không thể nắn chỉnh hoặc cố định vững, đặc biệt khi có trật khớp hay tổn thương dây chằng làm khuỷu mất ổn định. Những gãy đơn giản, ít di lệch hoặc còn khả năng cố định tốt có thể đi theo hướng khác. Quyết định cuối cùng cần dựa trên hình ảnh học, mức độ tổn thương phối hợp và khả năng phục hồi sự ổn định của khuỷu trong phẫu thuật.
Tài liệu tham khảo
- [1] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 1668
- [2] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 1662
- [3] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3619
- [4] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 1662
- [5] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 1668
- [6] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 1668
- [7] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 1662
- [8] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3619
- [9] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3619