Gãy thân xương đùi do đạn bắn là chấn thương cấp cứu, bởi viên đạn có thể gây tổn thương đồng thời cho xương, cơ, mạch máu và các mô mềm xung quanh. Mức độ phá hủy phụ thuộc đáng kể vào năng lượng truyền vào mô, loại vũ khí, đường đi của đạn và tình trạng vết thương. Người bị thương cần được gọi cấp cứu và chuyển ngay đến cơ sở có khả năng xử trí chấn thương chỉnh hình, thay vì tự lấy đầu đạn hoặc cố gắng nắn chỉnh chân tại hiện trường.
Vì sao gãy thân xương đùi do đạn bắn nguy hiểm?
Thân xương đùi có thể gãy theo nhiều kiểu, từ một “đường hầm” nhỏ do đạn cỡ nhỏ đi xuyên qua, đến gãy không hoàn toàn, gãy dạng cánh bướm, gãy xoắn hoặc gãy vụn lan rộng. Khi năng lượng của đạn tăng, vùng tổn thương xương và mô mềm thường rộng hơn, khiến việc điều trị phức tạp hơn.[4]
Bản thân gãy thân xương đùi cũng có thể gây chảy máu đáng kể trong khoang tổn thương kín. Tài liệu chuyên môn ghi nhận lượng máu mất trung bình liên quan đến gãy thân xương đùi khoảng 1.200 ml, chưa tính lượng máu mất do phẫu thuật.[6] Vì vậy, vết thương bên ngoài nhỏ không đồng nghĩa với nguy cơ thấp.
Xử lý ban đầu khi nghi gãy xương đùi do đạn bắn
Ưu tiên kiểm soát chảy máu và gọi cấp cứu
Người hỗ trợ cần nhanh chóng gọi cấp cứu, hạn chế di chuyển nạn nhân không cần thiết và quan sát tình trạng chảy máu. Với chảy máu ngoài, có thể dùng áp lực trực tiếp, băng ép hoặc garô theo hướng dẫn cấp cứu phù hợp để giảm nguy cơ mất máu nghiêm trọng.[6] Không nên thọc tay vào vết thương, rửa sâu, lấy dị vật hoặc cố đẩy xương lộ ra vào trong.
Chân bị thương nên được giữ yên ở tư thế an toàn; việc cố nắn thẳng hoặc tự bất động bằng dụng cụ không phù hợp có thể làm tổn thương mô mềm và mạch máu nặng hơn. Nhân viên y tế sẽ đánh giá tuần hoàn, cảm giác, vận động, mức độ chảy máu và các chấn thương phối hợp.
Đánh giá gãy thân xương đùi do đạn bắn tại bệnh viện
Bác sĩ cần xác định đây là vết thương năng lượng thấp hay năng lượng cao, đồng thời tìm dấu hiệu tổn thương mạch máu, thần kinh, khớp và mô mềm. Vết thương do súng ngắn trong dân sự thường có lỗ vào và có thể có lỗ ra nhỏ, gây tổn thương mô xung quanh hạn chế hơn; một số trường hợp không cần cắt lọc phẫu thuật nếu gãy ổn định và không có chỉ định khác.[3]
Ngược lại, vết thương do súng săn hoặc vũ khí tốc độ cao thường gây phá hủy rộng ở phần mềm và xương. Nhóm này được xử trí theo nguyên tắc tương tự gãy xương hở, với cắt lọc phẫu thuật và kế hoạch xử lý xương, phần mềm theo giai đoạn.[1][3]
Nguyên tắc điều trị vết thương hỏa khí ở xương đùi
Kháng sinh, phòng uốn ván và cắt lọc
Với tổn thương năng lượng cao, cần dùng kháng sinh sớm vì trì hoãn kháng sinh làm tăng nguy cơ nhiễm trùng trong gãy xương hở.[5] Phác đồ cụ thể phải do bác sĩ lựa chọn theo mức độ nhiễm bẩn, tổn thương mô mềm, hướng dẫn địa phương và tình trạng người bệnh. Tình trạng tiêm phòng uốn ván cũng cần được kiểm tra và cập nhật khi có chỉ định.
Cắt lọc nhằm loại bỏ mô mất sức sống, làm sạch vùng tổn thương và đánh giá đầy đủ đường đi của đạn. Vết thương năng lượng cao thường được để hở ban đầu, sau đó đóng kỳ đầu trì hoãn hoặc đóng thứ phát tùy diễn biến. Nếu có tổn thương khớp do đường đạn, kháng sinh và cắt lọc, rửa khớp khẩn được cân nhắc theo mức độ tổn thương.[8]
Cố định xương và xử trí dị vật
Trong tổn thương phần mềm nặng, nhiễm bẩn nhiều hoặc người bệnh chưa ổn định, cố định ngoài có thể được dùng tạm thời để giữ chiều dài, trục và độ vững của chi, đồng thời tạo điều kiện đánh giá lại vết thương qua các lần cắt lọc.[2][7] Cố định definitiva chỉ nên thực hiện khi vết thương đủ sạch và điều kiện phần mềm cho phép; đôi khi cần phối hợp che phủ phần mềm.[2]
Không phải mọi mảnh đạn đều cần lấy ra, vì việc tìm và lấy các mảnh nằm trong mô mềm có thể gây thêm tổn thương. Tuy nhiên, đạn hoặc mảnh đạn nằm trong khớp hoặc bao hoạt dịch thường cần được loại bỏ để tránh mòn cơ học, viêm màng hoạt dịch và nguy cơ độc tính chì toàn thân.[2]
Kết luận
Gãy thân xương đùi do đạn bắn là cấp cứu chấn thương, cần ưu tiên kiểm soát chảy máu, đánh giá tuần hoàn chi và chuyển đến bệnh viện. Điều trị không thể quyết định chỉ dựa vào kích thước lỗ đạn: năng lượng vũ khí, mức độ phá hủy mô mềm, nhiễm bẩn, tổn thương mạch máu và vị trí mảnh đạn đều ảnh hưởng đến kế hoạch cắt lọc, kháng sinh, cố định xương và đóng vết thương. Nội dung này mang tính cung cấp thông tin, không thay thế thăm khám và xử trí trực tiếp của đội cấp cứu hoặc bác sĩ chấn thương chỉnh hình.
Tài liệu tham khảo
- [1] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 566
- [2] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3265
- [3] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 566
- [4] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 2843
- [5] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 606
- [6] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 567
- [7] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3265
- [8] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 566