Điều trị bảo tồn gãy kín xương bàn chân số 5, thường được gọi là Jones fracture, cần dựa trên vị trí đường gãy, mức độ di lệch, tình trạng liền xương và nhu cầu vận động của từng người. Không phải mọi gãy ở nền hoặc thân gần xương bàn chân số 5 đều có cùng nguy cơ chậm liền, vì vậy người bệnh nên được khám chấn thương chỉnh hình và đọc phim X-quang trước khi lựa chọn phương pháp điều trị.
Khi nào có thể điều trị bảo tồn Jones fracture?
Tài liệu chuyên ngành liệt kê gãy cấp tính không di lệch hoặc di lệch tối thiểu là nhóm có thể cân nhắc điều trị không phẫu thuật. Một số gãy vùng 2 và gãy cấp vùng 3 cũng nằm trong nhóm chỉ định bảo tồn, nhưng quyết định phải được cá thể hóa theo vị trí, hình thái gãy, tuổi, nghề nghiệp và yêu cầu chức năng của người bệnh [3].
Jones fracture thường được quan tâm đặc biệt vì các gãy ở vùng hành xương gần hoặc thân gần xương bàn chân số 5 có khả năng tiến triển thành chậm liền hoặc không liền. Phân loại Torg mô tả tình trạng từ gãy cấp có đường gãy hẹp đến gãy chậm liền và không liền có các dấu hiệu thay đổi quanh ổ gãy [6]. Vì vậy, một trường hợp có vẻ ít di lệch trên phim vẫn cần được theo dõi phù hợp.
Đánh giá trước khi chọn điều trị bảo tồn gãy kín xương bàn chân số 5
Biểu hiện thường gặp là đau, sưng và ấn đau ở bờ ngoài bàn chân, kèm khó đi lại; bầm tím có thể xuất hiện sau chấn thương trực tiếp [5]. Chẩn đoán hình ảnh có vai trò quan trọng để đánh giá ngắn chi, lệch trục, góc gập và mức độ di lệch. Ba tư thế X-quang gồm thẳng, nghiêng và chếch 30 độ được khuyến nghị để đánh giá gãy xương bàn chân số 5 [5].
Điểm cần phân biệt là gãy Jones không hoàn toàn đồng nghĩa với gãy bong điểm bám ở đầu gần xương bàn chân số 5. Các dạng gãy này có đặc điểm lành xương và lựa chọn điều trị khác nhau. Vì thế, người bệnh không nên tự xác định mình có Jones fracture chỉ dựa vào vị trí đau hoặc tên gọi trên giấy chẩn đoán.
Nguyên tắc điều trị bảo tồn
- Cá thể hóa kế hoạch: bác sĩ cần xem xét vị trí đường gãy, kiểu gãy, mức độ di lệch, tuổi, công việc và nhu cầu vận động [3].
- Bảo vệ vùng gãy: các phương tiện bất động như giày đế cứng, băng chun, walker boot hoặc bó bột có thể được sử dụng trong những nhóm gãy phù hợp; lựa chọn cụ thể phụ thuộc vào loại gãy và đánh giá lâm sàng [2].
- với một số gãy đầu gần không di lệch, tài liệu đề cập đến chịu lực có bảo vệ; tuy nhiên, dữ liệu này chủ yếu áp dụng cho tổn thương vùng 1 và không nên mặc nhiên dùng cho mọi Jones fracture [2].
- cần tái khám theo lịch để đánh giá đau, khả năng đi lại và hình ảnh X-quang. Nếu đau kéo dài, đường gãy không tiến triển hoặc xuất hiện dấu hiệu chậm liền, chiến lược điều trị có thể phải thay đổi.
Các yếu tố có thể ảnh hưởng đến khả năng liền xương cần được bác sĩ xem xét, trong đó có thiếu vitamin D, loãng xương, đái tháo đường hoặc rối loạn hormone tuyến giáp. Tài liệu khuyến nghị xử trí đồng thời các vấn đề chuyển hóa này, đặc biệt ở gãy vùng 3 [3].
Khi nào điều trị bảo tồn có thể không phù hợp?
Điều trị phẫu thuật thường được cân nhắc ở người vận động cường độ cao, khi gãy di lệch trên 2 mm hoặc khi tổn thương liên quan đến khớp bàn-cổ chân số 5 cần phục hồi mặt khớp [1]. Với gãy vùng 2 và 3, di lệch đáng kể hoặc thất bại sau điều trị không phẫu thuật cũng là lý do để xem xét nắn chỉnh và cố định [4]. Ở vận động viên, tài liệu ghi nhận xu hướng điều trị phẫu thuật cho tất cả gãy vùng 2 và 3 [4].
Do các đoạn tài liệu được cung cấp không nêu một phác đồ thống nhất về thời gian bất động, thời điểm chịu lực hoàn toàn hay lịch chụp X-quang cụ thể cho từng tuần, không nên tự áp dụng một con số cố định. Những mốc này cần do bác sĩ điều trị quyết định dựa trên phim và diễn biến thực tế.
Kết luận
Điều trị bảo tồn Jones fracture có thể phù hợp với gãy cấp tính không di lệch hoặc di lệch tối thiểu ở người được lựa chọn kỹ. Tuy nhiên, vị trí vùng 2–3, tình trạng chậm liền, mức độ hoạt động cao và di lệch đáng kể làm tăng khả năng cần phẫu thuật. Chẩn đoán bằng X-quang đủ tư thế, bất động và chịu lực có bảo vệ theo chỉ định, cùng tái khám đều đặn là nền tảng để theo dõi an toàn.
Tài liệu tham khảo
- [1] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 3530
- [2] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 3528
- [3] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 3528
- [4] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 3531
- [5] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 3527
- [6] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 3528