Phẫu thuật chỉnh hình xử lý các tổn thương phức tạp như gãy xương hoặc trật khớp vai thường đi kèm với nguy cơ cao về các biến chứng sau mổ, đặc biệt là tình trạng cứng khớp (gãy khớp) và mất chức năng. Việc lập kế hoạch phục hồi chức năng (PT) đóng vai trò then chốt trong việc tối ưu hóa kết quả điều trị. Dựa trên các hướng dẫn chuyên sâu từ giáo trình Rockwood and Green’s về gãy xương ở người trưởng thành, quá trình phục hồi cần được tiếp cận một cách cá nhân hóa dựa trên độ tuổi, mức độ vận động và tình trạng tổn thương cụ thể của từng bệnh nhân [1].
Lộ trình phục hồi chức năng sớm sau phẫu thuật
Trong kỷ nguyên hiện đại, xu hướng chuyển dịch mạnh mẽ từ cố định lâu dài sang phục hồi chức năng sớm đã được nhiều tác giả ủng hộ. Các nghiên cứu cho thấy việc bắt đầu các bài tập vận động chủ động hoặc thụ động ngay trong vòng 1 tuần sau chấn thương (hoặc ngày thứ nhất sau phẫu thuật) có thể dẫn đến kết quả nhanh hơn, giảm đau và hạn chế tái trật khớp [5]. Một đánh giá hệ thống tổng hợp các giao thức phục hồi chức năng hiện đại xác nhận rằng việc can thiệp PT sớm với vận động thụ động đã mang lại cải thiện nhất quán về kết quả điều trị so với các phương pháp trì hoãn [3].
Tuy nhiên, cần lưu ý rằng một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) với số lượng mẫu lớn so với mức độ phổ biến của chấn thương này vẫn đang được thực hiện để xác nhận đầy đủ hiệu quả. Mặc dù nghiên cứu này cho thấy không có sự khác biệt đáng kể về tỷ lệ can thiệp dưới mê thuốc giữa nhóm phục hồi sớm và muộn, nhưng phục hồi sớm có xu hướng giảm nhẹ tỷ lệ này [3]. Dù vậy, việc di chuyển bệnh nhân từ điều trị chờ đợi sang phục hồi chức năng sớm vẫn được khuyến nghị để tránh các biến chứng lâu dài như tàn tật chức năng chậm trễ ngay cả sau 2 năm [5].
Phương pháp phục hồi tại nhà và hỗ trợ chuyên gia
Với sự phát triển của công nghệ, liệu pháp vật lý dựa trên mạng internet và tự hướng dẫn ngày càng phổ biến. Một nghiên cứu cho thấy khoảng một phần ba bệnh nhân được chỉ định PT ngoại trú do phục hồi chậm lại sau khi xuất viện [4]. Đối với những bệnh nhân có nhiều khớp bị ảnh hưởng, suy yếu sẵn có hoặc thiếu sự hỗ trợ xã hội, việc tiếp tục điều trị tại cơ sở y tế trongpatient trước khi quay trở về sống độc lập là cần thiết để đảm bảo an toàn [4].
Bài tập phục hồi ban đầu thường bao gồm các bài tập vận động chủ động của cổ tay và bàn tay. Khi cơn đau giảm xuống mức cho phép (thường sau 2 tuần), bệnh nhân có thể bắt đầu các bài tập vận động thụ động của khớp vai dưới sự trợ giúp của người khác, thực hiện từ 4 đến 6 lần/ngày [5]. Các giao thức bài tập được xây dựng cẩn thận, bao gồm cả các biện pháp phòng ngừa trật khớp và quản lý y tế, giúp đảm bảo sự chuyển giao an toàn giữa các cơ sở điều trị [4].
Quản lý cứng khớp sau chấn thương
Cứng khớp sau gãy xương là một biến chứng đa yếu tố. Mặc dù co thắt bao khớp thường là nguyên nhân chính của tình trạng cứng không đáp ứng, các yếu tố khác như sai vị trí vết thương (malunion), hội chứng đau vùng phức tạp (CRPS) hoặc rối loạn chức năng gân quay cũng đóng góp vào việc hạn chế vận động [6]. Đặc điểm nhận dạng đặc trưng nhất là sự hạn chế chuyển động theo mô hình “bao khớp”, với cứng tổng quát nhưng mất nhiều hơn về độ nâng và xoay ngoài của vai [6].
Điều trị ban đầu cho tình trạng cứng sau chấn thương là không phẫu thuật, tập trung vào phục hồi chức năng khớp vai để khôi phục lại chuyển động thông qua các bài tập kéo giãn [2]. Tuy nhiên, nếu cứng khớp là do co thắt mô mềm, việc làm mềm có thể giúp ích. Ngược lại, nếu nguyên nhân là do sai vị trí vết thương (malunion), việc giải phóng mô mềm đơn thuần sẽ không hiệu quả và có thể cần phẫu thuật chỉnh hình xương hoặc thay khớp [2].
Các kỹ thuật can thiệp khi phục hồi chức năng thất bại
Đối với các trường hợp cứng khớp sau chấn thương không do sai vị trí vết thương, việc can thiệp dưới mê thuốc (manipulation under anesthesia) có thể được thực hiện để khôi phục chuyển động [7]. Tuy nhiên, thủ thuật này bị chống chỉ định ở bệnh nhân chưa愈合 chắc chắn của gãy xương hoặc có loãng xương nặng do nguy cơ gãy thân xương vai trong quá trình thao tác [7].
Nếu can thiệp dưới mê thuốc thất bại trong việc khôi phục chuyển động đủ để đáp ứng nhu cầu, nó nên được làm theo bởi các giải phóng bao khớp nội khớp vòng quanh, giải nén dưới acromial và loại bỏ thiết bị gây cản trở cơ học [7]. Việc kiểm tra lại chuyển động sau mỗi giai đoạn giải phóng là rất quan trọng. Ngoài ra, máy vận động liên tục (CPM) có thể được sử dụng trong thời kỳ hậu phẫu sớm để duy trì chuyển động [7]. Cuối cùng, vật lý trị liệu kéo dài thường cần thiết để duy trì phạm vi chuyển động cải thiện và ngăn ngừa các biến chứng khác như nhiễm trùng thấp cấp [7].
Kết luận
Phục hồi chức năng sau phẫu thuật gãy trật khớp vai đòi hỏi một tiếp cận đa chiều, kết hợp giữa can thiệp sớm, quản lý đau hiệu quả và giám sát chặt chẽ các biến chứng. Việc bắt đầu phục hồi chức năng càng sớm càng tốt, trong khi vẫn đảm bảo sự ổn định của vết thương, là chìa khóa để đạt được chức năng vận động tối ưu. Các bác sĩ chỉnh hình cần đánh giá kỹ lưỡng từng trường hợp cụ thể, cân nhắc giữa lợi ích của phẫu thuật và can thiệp bảo tồn, đồng thời hướng dẫn bệnh nhân tuân thủ nghiêm ngặt các giao thức bài tập tại nhà hoặc trong viện để tránh mất mát chức năng lâu dài.
Tài liệu tham khảo
- [1] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 1290
- [2] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 1425
- [3] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 3091
- [4] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 365
- [5] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 1353
- [6] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 1425
- [7] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 1425