Gãy xương sên bàn chân là chấn thương không thường gặp nhưng có thể ảnh hưởng đáng kể đến chức năng cổ chân và bàn chân. Xương sên tạo liên kết cơ học giữa khớp cổ chân, vùng hindfoot và các khớp ngang của bàn chân; vì vậy, tổn thương tại đây có thể tác động đến vận động của nhiều khớp liên quan [3]. Một biến chứng quan trọng cần được theo dõi là hoại tử vô mạch, còn gọi là hoại tử xương do nguồn máu nuôi bị suy giảm.
Vì sao gãy xương sên có nguy cơ hoại tử vô mạch?
Xương sên có hệ thống cấp máu tương đối dễ bị ảnh hưởng khi xảy ra gãy xương hoặc trật khớp. Tài liệu chuyên ngành xác định hoại tử vô mạch là một biến chứng thường gặp sau chấn thương xương sên [2]. Nguy cơ này đặc biệt đáng lưu ý trong các tổn thương có di lệch, gãy cổ xương sên, gãy thân xương sên hoặc gãy-trật khớp, bởi chấn thương có thể làm gián đoạn các mạch máu nuôi xương.
Không phải mọi trường hợp gãy xương sên đều tiến triển thành hoại tử vô mạch. Mức độ tổn thương phụ thuộc vào vị trí gãy, mức độ di lệch, tình trạng phần mềm và khả năng duy trì nguồn máu đến thân xương sên. Tuy nhiên, do hậu quả có thể ảnh hưởng lâu dài đến vận động, người bệnh cần được đánh giá và theo dõi bởi bác sĩ chấn thương chỉnh hình.
Biểu hiện và chẩn đoán hoại tử vô mạch sau gãy xương sên
Trong giai đoạn sớm, triệu chứng lâm sàng có thể chưa phản ánh đầy đủ tình trạng tưới máu của xương. Vì vậy, theo dõi hình ảnh học theo thời gian có vai trò quan trọng. Trên X-quang, hoại tử vô mạch có thể biểu hiện bằng tình trạng tăng đậm độ của xương sên trên các tư thế phù hợp [2].
Một dấu hiệu X-quang được đề cập là Hawkins sign. Khi xuất hiện, dấu hiệu này gợi ý thân xương sên còn sống và có tính đặc hiệu cao để loại trừ hoại tử xương; ngược lại, không thấy dấu hiệu Hawkins không đồng nghĩa chắc chắn người bệnh đã bị hoại tử vô mạch [5]. Đây là điểm quan trọng vì kết quả X-quang cần được bác sĩ giải thích trong bối cảnh vị trí gãy, thời điểm chụp và diễn biến lâm sàng.
Hoại tử vô mạch thường không biểu hiện rõ ngay sau chấn thương. Tài liệu cho biết biến chứng này thường phát triển sau khoảng 12 tuần, trong khi MRI có thể nhạy hơn trong phát hiện các dấu hiệu sớm và từng được ghi nhận có khả năng phát hiện từ khoảng 3 tuần sau tổn thương [5]. Dù vậy, lựa chọn thời điểm và phương tiện kiểm tra phải do bác sĩ quyết định; không nên tự suy luận từ một lần chụp phim đơn lẻ.
Theo dõi sau gãy xương sên cần chú ý điều gì?
Người bệnh nên tuân thủ lịch tái khám và các yêu cầu về bất động, không chịu lực hoặc tập vận động do bác sĩ đưa ra. Việc theo dõi không chỉ nhằm đánh giá liền xương mà còn giúp phát hiện những thay đổi gợi ý tổn thương nguồn máu nuôi. Tài liệu cũng nhấn mạnh rằng sự hiện diện của hoại tử vô mạch được đánh giá trong quá trình theo dõi không nhất thiết làm thay đổi xử trí gãy cổ xương sên, đặc biệt ở giai đoạn hậu phẫu sớm [5]. Do đó, không nên tự thay đổi kế hoạch điều trị chỉ dựa trên một kết quả hình ảnh.
- Tái khám đúng hẹn: X-quang hoặc MRI có thể được chỉ định tùy diễn biến và nghi ngờ lâm sàng.
- Bảo vệ chân bị thương: Không tự ý chịu lực hoặc bỏ dụng cụ bất động khi chưa được hướng dẫn.
- Báo sớm triệu chứng bất thường: Đau tăng nhanh, sưng căng, tê hoặc rối loạn cảm giác cần được đánh giá y tế.
- Đánh giá toàn diện: Ngoài xương sên, bác sĩ còn cần xem xét tình trạng khớp cổ chân, khớp dưới sên và phần mềm quanh vùng chấn thương.
Trong chấn thương bàn chân năng lượng cao, hội chứng chèn ép khoang cấp cũng là một cấp cứu tuyệt đối và cần can thiệp phẫu thuật ngay lập tức [4]. Đau dữ dội không kiểm soát, rối loạn cảm giác hoặc đau tăng khi kéo giãn cơ là những dấu hiệu thường được mô tả trong tình trạng này [1]. Đây không phải là dấu hiệu đặc hiệu của hoại tử vô mạch, nhưng có ý nghĩa cảnh báo một biến chứng cấp tính khác cần được xử trí khẩn cấp.
Kết luận
Gãy xương sên bàn chân có nguy cơ hoại tử vô mạch vì chấn thương có thể làm suy giảm nguồn máu nuôi thân xương. X-quang, dấu hiệu Hawkins và MRI được sử dụng trong quá trình đánh giá, nhưng một phim không đủ để kết luận chắc chắn tình trạng xương. Người bệnh cần được theo dõi theo kế hoạch của bác sĩ chấn thương chỉnh hình, bảo vệ chân bị thương và đi khám ngay khi đau tăng, sưng căng hoặc xuất hiện rối loạn cảm giác.
Tài liệu tham khảo
- [1] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 3553
- [2] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 3390
- [3] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 3347
- [4] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 3552
- [5] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 3390