Sưng đau kéo dài (chronic pain) là một trong những biến chứng phổ biến nhất mà bệnh nhân gặp phải sau khi thực hiện phẫu thuật thay khớp gối (Total Knee Arthroplasty – TKA). Việc hiểu rõ các nguyên nhân đa dạng gây nên tình trạng này là bước đầu tiên để đưa ra chiến lược điều trị hiệu quả. Các tài liệu chuyên khoa chỉ ra rằng đau đớn không chỉ xuất phát từ bản thân thiết bị implant mà còn liên quan mật thiết đến kỹ thuật phẫu thuật, quá trình phục hồi và các yếu tố giải phẫu đặc thù.
Nguyên nhân do vị trí khớp và cơ học bất thường
Một trong những nguyên nhân hàng đầu gây sưng đau kéo dài là do sự sai lệch về vị trí của các bộ phận thay thế. Khi các trục khớp không được căn chỉnh đúng chuẩn giải phẫu, nó tạo ra lực căng bất thường lên dây chằng và gân bao quanh khớp.
- Loe xê dịch và xoay trục: Sự xoay trục bất thường (off-axis rotation) của các thành phần có thể gây ra viêm toàn thân ở khớp gối do ligament chịu stress không bình thường trong suốt chu kỳ đi bộ [4].
- Viêm gân bao quanh khớp: Trên lâm sàng, khớp có thể không đỏ hay sưng rõ rệt, nhưng việc palpate (kiểm tra bằng tay) các gân và dây chằng xung quanh như gân patella, dây chằng bên, dải iliotibial hoặc gân popliteus thường gây ra đau [4].
- Bất ổn định khớp: Một dấu hiệu đặc trưng là sự mở rộng của khớp vài độ khi bị stress trong trạng thái sọ (varus hoặc valgus) ở góc từ 20 đến 40 độ, một hiện tượng không xảy ra với khớp gối tự nhiên [4].
Hình ảnh học thường cho thấy implant được căn chỉnh tốt và nằm đúng vị trí, không có dấu hiệu lỏng lẻo vô khuẩn hay nhiễm trùng, nhưng có thể ghi nhận patella bị lệch hướng [4].
Vấn đề về dây chằng chéo trước (ACL) và yếu cơ
Dù phẫu thuật thay khớp gối chủ yếu tập trung vào các cấu trúc ngoại vi, tình trạng đau kéo dài cũng có liên quan đến các vấn đề nội tại như dây chằng chéo trước. Các báo cáo gần đây cho thấy tỷ lệ thất bại trong tái tạo ACL dao động từ 10% đến 25%, và một nguyên nhân phổ biến là do vị trí đặt đường hầm (tunnel) không chính xác, dẫn đến kéo căng dây graft và mất ổn định khớp [2].
Bên cạnh đó, yếu cơ là một yếu tố nguy cơ quan trọng. Đau ở phía trước đầu gối sau phẫu thuật nội xương tibia có thể liên quan mật thiết đến sự yếu của cơ tứ đầu (quadriceps) [3]. Nếu không được phục hồi đầy đủ, cơ yếu sẽ làm giảm điểm chức năng khớp gối lâu dài và duy trì cảm giác đau mãn tính.
Hậu quả của phẫu thuật nội xương tibia
Đau ở phía trước đầu gối là biến chứng được báo cáo nhiều nhất sau khi nẹp nội xương tibia. Khoảng 56% bệnh nhân có một mức độ đau mãn tính và gặp khó khăn trong việc gập đầu gối [3]. Các yếu tố góp phần bao gồm sự nổi bật của đinh nail trên vỏ tibia gần, rách半月 (meniscus), hoặc tổn thương khớp không được phát hiện. Mặc dù cơn đau thường giảm theo thời gian, nhưng sự suy yếu cơ tứ đầu vẫn tương quan với điểm chức năng thấp trong dài hạn [3].
Khó khăn trong phẫu thuật và biến chứng kỹ thuật
Nếu bệnh nhân đã từng trải qua phẫu thuật nội xương tibia hoặc các thủ thuật liên quan, nguy cơ gặp phải các vấn đề về chuyển động bị hạn chế là rất cao. Các yếu tố dẫn đến biến chứng bao gồm: điều kiện chuẩn bị trước phẫu thuật không đầy đủ, sưng khớp trước đó, và đặc biệt là thiếu phạm vi chuyển động đầy đủ (bao gồm cả hyperextension) [2].
Những sai sót kỹ thuật trong quá trình phẫu thuật cũng đóng vai trò then chốt. Ví dụ, việc đặt đường hầm femur hoặc tibia không chính xác, thiếu notchplasty thích hợp dẫn đến siết chặt quá mức hoặc va đập (impingement), gây ra thiếu hụt chuyển động [2]. Ngoài ra, vi phạm vỏ sau của xương đùi hoặc gãy ghép cũng là những nguyên nhân trực tiếp gây đau và bất ổn định [2].
Yếu tố nguy cơ từ tiền sử phẫu thuật khác
Tình trạng đau kéo dài còn có thể bị ảnh hưởng bởi các vấn đề ở khớp khác trong cùng một bên cơ thể. Ví dụ, nếu khớp háng đã được fusion (ghép xương cố định), nó làm tăng áp lực cơ học lên khớp gối đối diện và có thể gây ra đau lưng hoặc đau khớp gối cùng bên [5]. Việc đánh giá kỹ lưỡng chức năng của các khớp lân cận như cột sống thắt lưng là cần thiết để loại trừ các nguyên nhân gây đau khác, chẳng hạn như đĩa đệm lồi xuất ở thắt lưng [1].
Đối với các ca phẫu thuật phức tạp hơn như chuyển đổi từ fusion háng sang thay khớp háng, việc đánh giá chức năng cơ co rút (abductors) là quan trọng. Cơ yếu liên quan đến kết quả chức năng kém hơn [6]. Các thủ thuật nội soi cũng có thể gây ra đau nếu không được quản lý tốt trong quá trình phục hồi, đặc biệt là khi có các tổn thương dây thần kinh như dây thần kinh dưới patella bị tổn thương [3].
Tóm lại, sưng đau kéo dài sau thay khớp gối là một tình trạng đa yếu tố. Nó đòi hỏi sự đánh giá toàn diện bao gồm kiểm tra lâm sàng chi tiết (đánh giá sưng dịch, điểm đau cục bộ, khả năng co cơ), hình ảnh học để loại trừ lỏng lẻo hoặc nhiễm trùng, và phân tích kỹ thuật phẫu thuật trước đó. Việc nhận diện sớm các nguyên nhân như sai lệch cơ học, viêm gân mãn tính hay yếu cơ sẽ giúp bác sĩ chỉnh hình đưa ra hướng xử lý phù hợp nhất cho từng bệnh nhân.
Tài liệu tham khảo
- [1] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 296
- [2] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 2726
- [3] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3360
- [4] Calipered Kinematically aligned Total Knee Arthroplasty, 1st Edition, 2021, trang 149
- [5] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 296
- [6] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 296