Hiện tượng tiếng kêu lục cục sau thay khớp gối: Nguyên nhân và Hướng dẫn Điều trị
Trong phẫu thuật chỉnh hình, đặc biệt là phẫu thuật thay thế khớp gối (TKA), việc duy trì sự ổn định của khớp là ưu tiên hàng đầu. Một số bệnh nhân báo cáo cảm nhận tiếng kêu, tiếng lách tách hoặc tiếng lục cục sau khi đã trải qua quá trình hồi phục. Các tài liệu chuyên môn chỉ ra rằng nguyên nhân chính không phải do hư hỏng cơ học đơn thuần mà thường liên quan đến sự sai lệch về vị trí lắp đặt so với giải phẫu tự nhiên của bệnh nhân.
Nguyên nhân từ góc độ động học và vị trí implant
Nghiên cứu về các phương pháp sắp xếp khớp (alignment) cho thấy hai hướng tiếp cận chính: sắp xếp theo trục cơ học (Mechanically Aligned – MA) và sắp xếp theo động học (Kinematically Aligned – KA). Khi sử dụng phương pháp MA, các thành phần được lắp đặt lệch trục so với trục giải phẫu thực tế của bệnh nhân. Điều này dẫn đến sự xoay không đúng hướng khi khớp gối gập lại.
Hiện tượng này gây ra căng thẳng bất thường cho dây chằng và gân quanh khớp. Theo dữ liệu từ [4], các triệu chứng điển hình của mất ổn định động học bao gồm sưng khớp sau vận động, đau khi đi bộ trên dốc hoặc leo cầu thang, và cảm giác không ổn định ở mức gập 90 độ. Một nguyên nhân cụ thể được mô tả là viêm gân toàn thân (global tendonitis) do sự xoay lệch trục liên tục của các thành phần implant đặt dưới stress bất thường cho dây chằng trong chu kỳ đi bộ.
Trên hình ảnh X-quang, mặc dù implant có thể được đánh giá là “đồng đều và đúng vị trí”, nhưng thực tế thì đường khớp có thể bị lệch so với mặt sàn (valgus) và trục giải phẫu của xương đùi và xương chày gần như thẳng hàng, không phù hợp với tư thế tự nhiên của bệnh nhân [1]. Sự sai lệch này khiến các cấu trúc mềm bị kéo căng liên tục trong quá trình vận động.
Đánh giá lâm sàng và hình ảnh học
Khi gặp phải tiếng kêu lục cục hoặc cảm giác bất ổn, bác sĩ cần tiến hành kiểm tra vật lý. Các dấu hiệu bao gồm đau tại gân chỏm (patellar tendon), các bên ngoài, dải mô mềm iliotibial (IT band) và gân popliteus. Kiểm động học có thể phát hiện mất ổn định khi gập 90 độ hoặc lệch hướng của chỏm khớp (patellar maltracking) trong giai đoạn gập sâu [4].
Đánh giá bằng hình ảnh là bước quan trọng để xác định nguyên nhân. Trong khi X-quang 2 chiều có thể cho thấy implant được sắp xếp tốt, nó không phản ánh đầy đủ sự sai lệch về mặt xoay (rotational alignment). Việc sử dụng hình ảnh 3 chiều (3D imaging) được khuyến nghị để cung cấp thông tin chính xác hơn về vị trí xoay của các thành phần so với giải phẫu riêng của bệnh nhân [2].
Giải pháp: Chuyển đổi từ MA sang KA
Dựa trên các bằng chứng, một trong những phương pháp hiệu quả nhất để xử lý các trường hợp mất ổn định động học và tiếng kêu lục cục là phẫu thuật điều chỉnh (revision) theo nguyên lý sắp xếp động học (Kinematically Aligned – KA).
Phương pháp KA sử dụng bề mặt khớp và căng dây chằng của bệnh nhân làm tham chiếu thay vì trục cơ học. Điều này giúp khôi phục lại sự cân bằng tự nhiên của khớp gối. Các tài liệu cho thấy việc thực hiện TKA theo nguyên lý bicruciate (giữ cả hai dây chằng chéo) có thể cải thiện đáng kể cảm nhận của bệnh nhân, giảm bớt các khiếu nại về tiếng ồn như lục cục, lách tách và tăng cường độ bền vững [3].
Đối với các trường hợp cần điều chỉnh từ MA sang KA, tiêu chí lựa chọn bao gồm: bệnh nhân có sự thay đổi giải phẫu trước viêm khớp lớn hơn 3 độ; triệu chứng gợi ý viêm gân mãn tính; và khám lâm sàng cho thấy mất ổn định ở mức gập sâu hoặc xung đột posterolateral [5]. Ngược lại, nếu bệnh nhân không có mất ổn định động học rõ ràng và không có sai lệch lớn hơn 3 độ so với giải phẫu ban đầu, họ có thể không cần điều chỉnh toàn bộ mà chỉ cần thay lót hoặc tăng cường ràng buộc.
Kết luận
Tiếng kêu lục cục sau thay khớp gối là dấu hiệu cảnh báo về sự mất cân bằng động học hoặc vị trí implant không phù hợp với giải phẫu bệnh nhân. Thay vì tập trung vào các yếu tố như viêm nhiễm hay mài mòn cơ học đơn thuần, việc đánh giá lại vị trí implant dưới góc độ sắp xếp động học (KA) và so sánh với giải phẫu tự nhiên của từng người là chìa khóa để giải quyết vấn đề này. Việc điều chỉnh đúng phương pháp có thể khôi phục lại chức năng vận động, giảm đau và loại bỏ các tiếng kêu bất thường mà bệnh nhân đã trải qua.
Tài liệu tham khảo
- [1] Calipered Kinematically aligned Total Knee Arthroplasty, 1st Edition, 2021, trang 149
- [2] Personalized Hip and Knee Joint Replacement, 1st Edition, 2020, trang 326
- [3] Personalized Hip and Knee Joint Replacement, 1st Edition, 2020, trang 274
- [4] Calipered Kinematically aligned Total Knee Arthroplasty, 1st Edition, 2021, trang 149
- [5] Calipered Kinematically aligned Total Knee Arthroplasty, 1st Edition, 2021, trang 149