Gãy lồi cầu ngoài xương cánh tay ở trẻ em là một tổn thương quanh khuỷu tay có thể bị bỏ sót, đặc biệt khi ổ gãy ít di lệch. Khác với nhiều chấn thương nhìn thấy rõ trên phim ban đầu, tổn thương này đôi khi biểu hiện không nổi bật về lâm sàng và hình ảnh học. Việc nhận diện sớm có ý nghĩa quan trọng vì di lệch thứ phát hoặc không liền xương có thể dẫn đến biến dạng và ảnh hưởng chức năng khuỷu tay.
Vì sao gãy lồi cầu ngoài xương cánh tay dễ bị bỏ sót?
Gãy lồi cầu ngoài là loại gãy thường gặp ở trẻ em, đứng thứ hai trong các gãy vùng khuỷu tay ở trẻ, chiếm khoảng 17% theo tài liệu phẫu thuật chỉnh hình nhi khoa. Tổn thương thường xảy ra ở trẻ từ 4 đến 6 tuổi [1]. Tuy nhiên, đường gãy có thể liên quan đến vùng sụn tăng trưởng và phần sụn khớp, trong khi các trung tâm cốt hóa ở trẻ chưa phát triển hoàn toàn. Vì vậy, hình ảnh trên phim X-quang có thể không rõ như ở người trưởng thành.
Tài liệu chuyên ngành ghi nhận chẩn đoán tổn thương lồi cầu ngoài có thể kém rõ cả trên thăm khám lâm sàng lẫn X-quang so với gãy trên lồi cầu, nhất là khi ổ gãy chỉ di lệch nhẹ [2]. Ở trẻ nhỏ, tình trạng sưng quanh khuỷu có thể khiến việc xác định các mốc xương bằng tay trở nên khó khăn. Khi đó, đánh giá hình ảnh học giữ vai trò đặc biệt quan trọng [2].
Gãy lồi cầu ngoài xương cánh tay ở trẻ em thường xảy ra như thế nào?
Cơ chế thường gặp là trẻ ngã chống tay khi khuỷu ở tư thế tạo lực kéo hoặc lực bứt tại lồi cầu ngoài. Một số trường hợp xảy ra khi trẻ ngã vào khuỷu đang gấp; chấn thương cũng có thể hình thành do chỏm quay đẩy vào vùng lồi cầu khi khuỷu gấp [1][5]. Tài liệu mô tả hai cơ chế chính là “kéo bật” và “đẩy bật”, cho thấy cùng một biểu hiện chấn thương có thể xuất phát từ các hướng lực khác nhau [5].
Do đó, phụ huynh không nên chỉ dựa vào việc trẻ có ngã mạnh hay không để loại trừ gãy xương. Sau một cú ngã, nếu trẻ đau, sưng hoặc hạn chế vận động khuỷu, cần được nhân viên y tế đánh giá, ngay cả khi biến dạng không rõ.
Dấu hiệu cần lưu ý sau chấn thương khuỷu tay
- Sưng khu trú phía ngoài khuỷu: đây có thể là dấu hiệu gợi ý, đặc biệt khi tình trạng sưng tương đối rõ dù phim ban đầu chưa cho thấy đường gãy thuyết phục [2].
- Đau và hạn chế vận động: trẻ có thể không duỗi hoặc gấp khuỷu như bình thường sau khi ngã.
- Phim X-quang chưa rõ nhưng triệu chứng vẫn tồn tại: gãy ít di lệch có thể khó nhận biết, vì vậy kết quả ban đầu cần được đối chiếu với thăm khám và cơ chế chấn thương [2].
Không giống gãy trên lồi cầu xương cánh tay, gãy lồi cầu ngoài hiếm khi đi kèm tổn thương thần kinh hoặc mạch máu [1][4]. Tuy vậy, điều này không có nghĩa chấn thương là nhẹ hoặc có thể tự theo dõi mà không đánh giá đầy đủ.
Vai trò của X-quang trong phát hiện tổn thương
Chụp X-quang cần được thực hiện với các tư thế phù hợp để đánh giá khuỷu tay và mức độ di lệch. Đặc biệt, tư thế chếch trong của đầu dưới xương cánh tay có thể hỗ trợ chẩn đoán chính xác hơn và giúp xác định phạm vi di lệch của đường gãy [2].
Một phim chụp không đúng trọng tâm hoặc thiếu tư thế cần thiết có thể làm giảm khả năng phát hiện tổn thương. Vì vậy, khi trẻ có sưng đau phía ngoài khuỷu sau chấn thương nhưng kết quả ban đầu chưa thuyết phục, bác sĩ có thể cân nhắc đánh giá hình ảnh bổ sung tùy tình huống. Các tổn thương quanh khuỷu ở trẻ nhỏ đôi khi cần siêu âm, chụp khớp hoặc MRI để làm rõ chẩn đoán, nhất là khi các trung tâm cốt hóa chưa biểu hiện đầy đủ trên X-quang [3].
Vì sao không nên bỏ qua gãy ít di lệch?
Gãy lồi cầu ngoài có thể thay đổi vị trí sau chấn thương ban đầu. Một trường hợp được mô tả có gãy không di lệch lúc đầu nhưng sau đó di lệch vào ngày thứ bảy, do tổn thương phần mềm rộng làm ổ gãy kém ổn định [2]. Điều này cho thấy hình ảnh ban đầu chưa di lệch không đồng nghĩa nguy cơ đã chấm dứt.
Nếu không liền xương, tổn thương có thể liên quan đến biến dạng khuỷu dạng valgus; tài liệu cũng ghi nhận không liền lồi cầu ngoài có thể đi kèm liệt thần kinh trụ xuất hiện muộn [6]. Vì vậy, phương án điều trị cần được quyết định dựa trên vị trí đường gãy, mức độ di lệch và độ ổn định, thay vì chỉ dựa vào mức độ đau hoặc hình ảnh ban đầu [1].
Khi nào trẻ cần được đưa đi khám?
- Ngay sau chấn thương nếu khuỷu tay sưng đau hoặc trẻ không sử dụng tay bình thường.
- Khi có sưng phía ngoài khuỷu nhưng phim ban đầu chưa giải thích được triệu chứng.
- Khi trẻ đau hoặc hạn chế vận động kéo dài, hoặc triệu chứng tăng lên sau vài ngày.
Gãy lồi cầu ngoài xương cánh tay ở trẻ em dễ bị bỏ sót vì triệu chứng và X-quang ban đầu có thể không điển hình, đặc biệt trong gãy ít di lệch. Cơ chế ngã, vị trí sưng, các tư thế X-quang phù hợp và theo dõi diễn tiến đều cần được xem xét cùng nhau. Nội dung trên không thay thế thăm khám; trẻ sau chấn thương khuỷu nên được đánh giá bởi nhân viên y tế để xác định chẩn đoán và hướng xử trí phù hợp.
Tài liệu tham khảo
- [1] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 1777
- [2] Rockwood and Green's Fractures in Children, 9th Edition, 2020, trang 974
- [3] Rockwood and Green's Fractures in Children, 9th Edition, 2020, trang 1018
- [4] Rockwood and Green's Fractures in Children, 9th Edition, 2020, trang 974
- [5] Rockwood and Green's Fractures in Children, 9th Edition, 2020, trang 975
- [6] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 1780