Sơ cứu gãy cột sống thắt lưng sau tai nạn ngã cao cần ưu tiên giữ nạn nhân bất động và gọi cấp cứu, thay vì cố dựng dậy hoặc nắn chỉnh cột sống. Ngã từ độ cao thường tạo lực nén dọc trục lên cột sống, có thể gây gãy lún hoặc gãy nổ; các mảnh xương di lệch vào ống sống có khả năng chèn ép cấu trúc thần kinh, gồm tủy sống hoặc đuôi ngựa [2][7].
Sơ cứu gãy cột sống thắt lưng: việc cần làm ngay
Hãy tiếp cận hiện trường với nguyên tắc an toàn cho cả người bị nạn và người hỗ trợ. Nếu nạn nhân còn ở vị trí nguy hiểm như gần mép mái, giàn giáo hoặc vật có thể tiếp tục rơi, chỉ di chuyển khỏi vùng nguy hiểm khi thật sự cần thiết và nên huy động nhiều người hỗ trợ.
- Gọi cấp cứu, thông báo rõ đây là tai nạn ngã cao và nghi ngờ chấn thương cột sống.
- Yêu cầu nạn nhân nằm yên, không tự ngồi dậy, đứng lên, xoay người hoặc thử đi lại.
- Giữ đầu, cổ, thân mình và khung chậu càng thẳng hàng càng tốt; một người nên ổn định vùng đầu-cổ trong khi những người khác hỗ trợ quan sát hô hấp và tình trạng toàn thân.
- Kiểm tra nhanh khả năng đáp ứng và hô hấp. Các vấn đề đe dọa tính mạng phải được xử trí ưu tiên, nhưng tránh làm nạn nhân xoắn hoặc gập lưng không cần thiết.
- Nếu có chảy máu ngoài, dùng gạc hoặc vải sạch ép nhẹ quanh vết thương mà không ấn trực tiếp lên vùng xương nhô hoặc cố tìm cách đưa xương về vị trí cũ.
Trong đánh giá chấn thương ban đầu, người có đau cột sống, tổn thương gây phân tán chú ý, rối loạn ý thức hoặc thiếu hụt thần kinh cần được xem như có chấn thương cột sống cho tới khi được loại trừ; cột sống phải được bất động trong giai đoạn đánh giá ban đầu [6]. Mặc dù tài liệu này nhấn mạnh cột sống cổ, nguyên tắc thận trọng đặc biệt quan trọng khi cơ chế chấn thương là ngã cao và có thể kèm nhiều tổn thương.
Cách bất động tạm thời khi nghi gãy cột sống thắt lưng
Mục tiêu của bất động tạm thời là hạn chế di lệch thêm, không phải tự điều trị gãy xương. Nếu nạn nhân đang nằm yên trên bề mặt tương đối phẳng, không nên tự ý lật, kéo hoặc chuyển sang cáng khi chưa có đủ người và chưa được nhân viên cấp cứu hướng dẫn.
- Giữ nạn nhân ở tư thế hiện tại nếu không có nguy cơ tức thời đối với tính mạng.
- Dùng khăn cuộn, chăn hoặc vật mềm đặt hai bên thân mình để giảm lăn nghiêng, nhưng không chèn ép mạnh vào lưng.
- Không dùng dây, băng hoặc vật cứng siết quanh bụng và ngực; không cố ép lưng thẳng bằng lực.
- Nếu cần chuyển nạn nhân vì hiện trường nguy hiểm, phải có nhiều người phối hợp, một người chỉ huy động tác và duy trì sự thẳng hàng đầu-cổ-thân; không kéo bằng tay hoặc chân.
- Không tự nắn chỉnh, kéo giãn, treo người, dùng lực ép dọc trục hoặc thực hiện “nắn lại” cột sống.
Các tổn thương gãy-trật có thể rất mất vững và thường liên quan tổn thương thần kinh; nắn chỉnh kín cần thận trọng vì lực kéo quá mức có thể làm nặng thêm tổn thương tủy [1]. Ngoài ra, việc thay đổi tư thế, đặc biệt khi đặt người bệnh nằm sấp, có thể làm tăng di lệch ở một số gãy cột sống mất vững và gây chèn ép thần kinh [5]. Vì vậy, người không chuyên môn không nên thử các thao tác chỉnh tư thế phức tạp.
Dấu hiệu cần báo ngay cho nhân viên cấp cứu
Trong khi chờ trợ giúp, hãy ghi nhận và báo lại mọi thay đổi:
- Đau lưng dữ dội, biến dạng hoặc đau tăng khi cử động.
- Tê, yếu hoặc mất cảm giác ở chân; không cử động được chân.
- Khó kiểm soát tiểu tiện hoặc đại tiện sau chấn thương.
- Khó thở, lơ mơ, nôn ói, da lạnh hoặc dấu hiệu chảy máu ở vị trí khác.
Ngã cao cũng có thể gây gãy nhiều vị trí, trong đó gãy cột sống thường đi kèm tổn thương khác như vùng gót chân hoặc cẳng chân [4]. Vì vậy, không nên chỉ tập trung vào đau lưng mà bỏ qua kiểm tra an toàn tổng quát.
Vì sao cần đánh giá tại bệnh viện?
Khám và chẩn đoán hình ảnh là cần thiết để xác định mức độ gãy, độ vững của cột sống và tình trạng thần kinh. Tổn thương vùng ngực-thắt lưng có thể biểu hiện kín đáo trên X-quang; trong đánh giá ban đầu, phim thường quy được thực hiện khi có cơ chế chấn thương đáng kể, đau chói cột sống, rối loạn ý thức hoặc tổn thương gây phân tán chú ý [3].
Kết luận: Khi nghi gãy cột sống thắt lưng do ngã cao, hãy gọi cấp cứu, giữ nạn nhân nằm yên, hạn chế xoay-gập-kéo và không tự nắn chỉnh. Chỉ di chuyển khi hiện trường bắt buộc, với nhiều người phối hợp để duy trì trục đầu-cổ-thân. Nội dung này chỉ hướng dẫn sơ cứu ban đầu, không thay thế đánh giá của đội cấp cứu hoặc bác sĩ chấn thương chỉnh hình.
Tài liệu tham khảo
- [1] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 2497
- [2] Rockwood and Green's Fractures in Children, 9th Edition, 2020, trang 1329
- [3] Rockwood and Green's Fractures in Children, 9th Edition, 2020, trang 1333
- [4] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 191
- [5] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 2260
- [6] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 2136
- [7] Rockwood and Green's Fractures in Children, 9th Edition, 2020, trang 1329