Sơ cứu đứt lìa ngón tay cần được thực hiện nhanh nhưng nhẹ nhàng. Mục tiêu ban đầu là ổn định người bị nạn, kiểm soát chảy máu, bảo vệ phần ngón tay đứt rời và nhanh chóng liên hệ cơ sở có khả năng phẫu thuật nối lại. Khả năng nối lại còn phụ thuộc vào mức độ tổn thương, vị trí đứt, tình trạng người bệnh và thời gian từ lúc chấn thương đến khi can thiệp [3].
Sơ cứu đứt lìa ngón tay ngay tại hiện trường
Trước hết, cần ưu tiên các chấn thương nặng khác và tình trạng toàn thân của người bị nạn. Nếu có nhiều tổn thương, hãy giúp người bệnh ổn định trước khi tập trung xử lý phần ngón tay đứt rời [1].
- Kiểm soát chảy máu: đặt băng ép lên vùng tổn thương và duy trì áp lực phù hợp. Không kẹp hoặc buộc thắt trực tiếp các mạch máu [1].
- Nếu chảy máu vẫn tiếp diễn, tài liệu hướng dẫn sử dụng băng quấn theo dõi được hoặc vòng bít huyết áp để tạo áp lực; không dùng garô đàn hồi vì có thể bị bỏ quên [1].
- Cố định chi: nâng đỡ tay bằng nẹp có đệm. Không quấn quá chặt hoặc dùng băng gây siết quanh chi [1].
- Với trường hợp đứt lìa hoàn toàn, xử lý phần ngón tay tách rời theo các bước bảo quản bên dưới. Với đứt không hoàn toàn, không cố kéo rời phần mô còn dính; cần giữ phần tổn thương ổn định và chuyển cấp cứu.
Cách làm sạch và bảo quản phần ngón tay đứt rời
Phần đứt rời cần được cầm nắm cẩn thận để tránh làm tổn thương thêm các mạch máu và thần kinh. Có thể tráng nhẹ phần này bằng nước muối sinh lý vô khuẩn hoặc dung dịch Ringer lactat để loại bỏ chất bẩn nhìn thấy. Không dùng cồn, formaldehyde hoặc các dung dịch không sinh lý khác [4].
- Tráng nhẹ: dùng nước muối sinh lý vô khuẩn hoặc Ringer lactat. Không chà xát, cắt lọc hay tự sửa phần mô bị đứt.
- Bọc ẩm: thấm gạc bằng nước muối sinh lý hoặc Ringer lactat, sau đó bọc phần đứt rời trong gạc đã làm ẩm [4].
- Đặt vào túi kín: cho phần ngón tay đã bọc vào túi nhựa sạch và đóng kín. Một lựa chọn khác là đặt phần đứt rời trong túi nhựa có chứa dung dịch sinh lý [4].
- Làm mát gián tiếp: đặt túi chứa phần đứt rời trong một vật chứa cách nhiệt có đá. Phần mô không được tiếp xúc trực tiếp với đá, không dùng đá khô và không làm ấm phần đứt rời [4].
- Ghi nhớ thời điểm: thông báo cho nhân viên y tế thời điểm xảy ra tai nạn và thời điểm phần đứt rời được bảo quản, nếu xác định được.
Tuyệt đối không đặt trực tiếp ngón tay vào đá hoặc ngâm trực tiếp trong nước đá. Tiếp xúc trực tiếp với đá có thể gây tổn thương do lạnh; tài liệu cũng khuyến cáo không làm ấm phần đứt rời và không sử dụng đá khô [4]. Không đổ cồn, formaldehyde hay dung dịch tẩy rửa vào phần mô [4].
Vận chuyển người bệnh và phần đứt rời
Cần liên hệ sớm với cơ sở tiếp nhận và đội phẫu thuật nối lại để họ chuẩn bị. Phần ngón tay đứt rời nên được vận chuyển cùng người bệnh trong vật chứa cách nhiệt, tiếp tục tránh tiếp xúc trực tiếp với đá [1][4].
- Vận chuyển bằng đường hàng không được xem là ưu tiên trong hướng dẫn chuyên môn.
- Vận chuyển đường bộ có thể chấp nhận nếu người bệnh đến được đội phẫu thuật nối lại trong khoảng 2–3 giờ và phần đứt rời đã được làm mát đúng cách [1].
- Trong quá trình di chuyển, tiếp tục theo dõi chảy máu, giữ nẹp có đệm và tránh băng siết quanh chi [1].
Một số lưu ý quan trọng
Nếu phần bị đứt rời vẫn còn mạch đập hoặc còn chảy máu tại phần tách rời, tài liệu khuyến cáo không làm mát phần đó; cần trao đổi ngay với đội tiếp nhận để được hướng dẫn theo tình trạng tưới máu [1][4]. Đánh giá khả năng nối lại phải do đội ngũ phẫu thuật bàn tay và vi phẫu thực hiện. Ngay cả khi có chỉ định, kết quả sống của phần nối và khả năng phục hồi chức năng vẫn có thể không chắc chắn; người bệnh có thể cần trao đổi trước về khả năng phải phẫu thuật nhiều lần và việc phần được nối lại có thể không trở lại bình thường [2].
Kết luận
Trong sơ cứu đứt lìa ngón tay, hãy ưu tiên người bệnh, ép cầm máu, nẹp tay và không dùng băng siết. Phần đứt rời cần được tráng nhẹ bằng dung dịch sinh lý, bọc trong gạc ẩm, đặt vào túi kín rồi làm mát gián tiếp trong vật chứa cách nhiệt. Không để phần mô chạm đá, không dùng đá khô, cồn hoặc formaldehyde. Chuyển người bệnh và phần đứt rời càng sớm càng tốt đến cơ sở có đội phẫu thuật nối lại.
Tài liệu tham khảo
- [1] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3901
- [2] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3902
- [3] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3899
- [4] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3901