Tập dáng đi đúng sau chấn thương chi dưới kéo dài không chỉ là cố gắng đi nhiều hơn. Người tập cần khôi phục dần biên độ vận động, sức mạnh, khả năng chịu lực và thăng bằng theo tình trạng tổn thương cụ thể. Các tài liệu được cung cấp đề cập đến nhiều bối cảnh khác nhau như gãy xương chày ở trẻ em, bong gân cổ chân và rối loạn dáng đi sau đột quỵ. Vì vậy, không có một bài tập chung phù hợp cho mọi người; mức chịu lực và dụng cụ hỗ trợ cần được bác sĩ hoặc chuyên viên phục hồi chức năng xác định.
Nguyên tắc tập dáng đi đúng sau chấn thương chi dưới kéo dài
Mục tiêu đầu tiên là tạo ra kiểu đi an toàn, ổn định, thay vì tăng quãng đường bằng mọi giá. Ở một số người, nạng, khung tập đi, nẹp hoặc dụng cụ chỉnh hình vẫn cần thiết trong giai đoạn phục hồi. Tài liệu về người bệnh sau đột quỵ ghi nhận nhiều trường hợp còn yếu nửa người cần hỗ trợ bên ngoài và nẹp để đi lại độc lập; việc định vị chi, tập biên độ vận động và tập dáng đi được tiếp tục trong quá trình hồi phục vận động [1].
Trước mỗi buổi tập, nên kiểm tra các yếu tố cơ bản:
- Mức đau, sưng và cảm giác nặng chân có tăng so với trước đó hay không.
- Khả năng duỗi gối, gập cổ chân và đặt bàn chân xuống sàn.
- Khả năng đứng thẳng mà không dồn quá nhiều trọng lượng sang bên lành.
- Dụng cụ hỗ trợ có đúng chiều cao, chắc chắn và phù hợp với chỉ định hay không.
Các bước phục hồi dáng đi theo từng giai đoạn
1. Khôi phục biên độ vận động và tư thế
Khi tình trạng cấp tính đã cho phép, tập biên độ vận động trong giới hạn chịu đựng giúp hạn chế cứng khớp. Với tổn thương cổ chân, chương trình phục hồi có thể bắt đầu bằng vận động trong tầm không đau, sau đó tiến tới tăng sức cơ quanh cổ chân và tập thăng bằng khi khả năng chịu lực cải thiện [6]. Không nên tự cố kéo hoặc xoay mạnh khớp nếu động tác làm đau tăng.
Ở người có yếu cơ hoặc rối loạn kiểm soát vận động sau đột quỵ, đặt chi đúng tư thế, vận động thụ động và phòng biến dạng bàn chân có vai trò quan trọng. Tài liệu nhấn mạnh việc đứng và đi lại khi tình trạng toàn thân cho phép có thể hỗ trợ phòng biến dạng chi dưới; tuy nhiên, thời điểm này phải dựa trên đánh giá y khoa [5].
2. Tập chịu lực có kiểm soát
Hãy bắt đầu bằng đứng với điểm tựa vững, phân bố trọng lượng trong khả năng được cho phép, rồi mới chuyển sang bước ngắn. Khi bước, chú ý:
- Giữ thân người tương đối thẳng, tránh nghiêng quá mức sang bên lành.
- Đặt bàn chân có kiểm soát, hạn chế xoay mũi chân ra ngoài nếu điều này xuất hiện do yếu cơ hoặc cứng khớp.
- Tăng chiều dài bước và tốc độ từng ít một, chỉ khi bước đi hiện tại không làm đau hoặc sưng tăng.
- Duy trì nạng hoặc khung nếu việc bỏ dụng cụ khiến dáng đi mất ổn định.
Ở trẻ sau gãy xương chày, dáng đi khập khiễng và xoay bàn chân ra ngoài có thể kéo dài vài tuần đến khoảng một tháng sau tháo bột. Tình trạng này được mô tả liên quan đến yếu cơ, cứng khớp và xu hướng đưa vòng chi khi chân vung, sau đó thường cải thiện khi teo cơ và yếu cơ giảm [2]. Đây là thông tin dành cho bối cảnh nhi khoa, không nên áp dụng nguyên xi cho người lớn.
3. Tăng sức mạnh, thăng bằng và sức bền
Sau khi dáng đi cơ bản ổn định, chương trình có thể tiến tới tập thăng bằng tĩnh, thăng bằng động, tăng sức mạnh khi chịu lực và kéo giãn phù hợp. Với bong gân cổ chân, tài liệu đề cập việc tăng sức cơ nhóm cơ mác trong tầm không đau, tập thăng bằng tĩnh rồi chuyển sang thăng bằng động; xe đạp có thể được dùng để luyện vận động và sức bền khi dung nạp được [6].
Giai đoạn muộn hơn có thể bao gồm duy trì toàn bộ biên độ vận động, khôi phục sức mạnh và sức bền, rồi thực hiện các bài kiểm tra chức năng trước khi trở lại công việc hoặc thể thao. Các bài bật nhảy, nhanh nhẹn và hoạt động đặc thù chỉ nên đưa vào khi bác sĩ xác định phù hợp [3].
Khi nào cần giảm mức tập hoặc tái khám?
Nếu đau tăng rõ, sưng kéo dài, dáng đi xấu đi sau mỗi buổi tập hoặc xuất hiện cảm giác mất vững, nên giảm tải và liên hệ cơ sở điều trị. Với các gãy xương do quá tải, tài liệu khuyến nghị điều chỉnh hoạt động theo mức độ triệu chứng; trường hợp đau đủ làm hạn chế chức năng có thể cần nghỉ tương đối hoặc nghỉ hoàn toàn, còn việc tiếp tục chịu lực phải dựa trên đánh giá diễn tiến lành xương [4].
Đặc biệt, không nên tự chuyển từ nạng sang đi không hỗ trợ, tự chạy, nhảy hoặc quay lại thể thao chỉ vì đã hết đau khi nghỉ. Mức độ lành xương, sức cơ, biên độ khớp và sự ổn định khi thực hiện chức năng cần được đánh giá đồng thời.
Kết luận
Tập dáng đi đúng sau chấn thương chi dưới kéo dài nên tiến triển từ vận động và tư thế, sang chịu lực có kiểm soát, rồi đến sức mạnh, thăng bằng và hoạt động chức năng. Dụng cụ hỗ trợ không phải là dấu hiệu thất bại mà có thể giúp duy trì an toàn trong giai đoạn chưa đủ ổn định. Do tài liệu cung cấp không bao quát mọi loại chấn thương, phẫu thuật hay biến chứng, kế hoạch cụ thể cần được cá nhân hóa bởi bác sĩ chấn thương chỉnh hình và chuyên viên phục hồi chức năng.
Tài liệu tham khảo
- [1] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 1593
- [2] Rockwood and Green's Fractures in Children, 9th Edition, 2020, trang 1754
- [3] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 5241
- [4] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 859
- [5] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 1593
- [6] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 5241
