Điều trị chứng cứng khớp ngón chân cái (Hallux Rigidus)
Chứng cứng khớp ngón chân cái, hay còn gọi là Hallux Rigidus, là một tình trạng thoái hóa khớp ảnh hưởng đến khớp giữa ngón chân cái và bàn chân, gây đau đớn và hạn chế vận động. Việc lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp phụ thuộc chặt chẽ vào mức độ tổn thương của khớp.
Đánh giá mức độ bệnh
Trước khi quyết định phẫu thuật, bác sĩ cần đánh giá chính xác mức độ bệnh để dự đoán kết quả. Hệ thống phân loại Coughlin và Shurnas được sử dụng rộng rãi, chia bệnh thành 4 cấp độ dựa trên các xét nghiệm lâm sàng và X-quang [1].
- Cấp độ 0-1: Khớp còn nguyên vẹn hoặc có hẹp nhẹ, đau không liên tục.
- Cấp độ 2-3: Sụn khớp bị mất đi đáng kể, hình thành gai xương (ostophyte), gây hạn chế vận động rõ rệt và đau đớn khi cử động.
- Cấp độ 4: Tổn thương nặng nhất, có thể kèm theo viêm khớp dạng thấp hoặc biến dạng phức tạp.
Hệ thống này giúp bác sĩ dự đoán kết quả điều trị: các cấp độ nhẹ hơn thường đáp ứng tốt với phẫu thuật bảo tồn khớp, trong khi cấp độ nặng cần đến các biện pháp triệt để hơn [1].
Điều trị không phẫu thuật
Đối với giai đoạn đầu hoặc bệnh nhân không đủ điều kiện phẫu thuật, các biện pháp can thiệp không xâm lấn là lựa chọn ưu tiên. Mục tiêu là giảm viêm và hạn chế cử động gây đau.
- Dùng thuốc: Thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) và tiêm corticosteroid vào khớp để giảm sưng đau [4].
- Sửa đổi giày dép: Sử dụng giày đế cứng hoặc các thiết bị chỉnh hình bằng sợi carbon (carbon fiber orthosis). Nghiên cứu chỉ ra rằng thiết bị bằng sợi carbon toàn bộ có hiệu quả tốt hơn so với các loại mở rộng kiểu Morton’s do độ ổn định cao hơn [4].
- Sửa đổi hoạt động: Tránh các bài tập làm tăng áp lực lên khớp như lunges hoặc plank.
Tuy nhiên, nếu đau đớn và biến dạng tiếp tục tiến triển, phẫu thuật thường là giải pháp cuối cùng [5].
Phẫu thuật cheilectomy (Xẻ bỏ gai xương)
Cheilectomy là phương pháp được chỉ định cho bệnh nhân mắc chứng cứng khớp mức độ nhẹ đến trung bình (cấp độ II và III). Mục tiêu của thủ thuật này là loại bỏ các gai xương ở mặt sau đầu đốt metatarsal thứ nhất, những cấu trúc gây chèn ép cơ học khi ngón chân cử động lên [1].
Quy trình bao gồm cắt bỏ phần sụn khớp bị thoái hóa và gai xương để tạo ra khoảng trống, cho phép ngón chân cử động lên ít nhất 70 độ. Tỷ lệ thành công của cheilectomy dao động từ 56% đến 92%, với kết quả tốt hơn ở những bệnh nhân mắc bệnh nhẹ hoặc người trên 60 tuổi [1].
Mặc dù hiệu quả trong giảm đau và phục hồi vận động, một số nghiên cứu vẫn ghi nhận tỷ lệ cứng khớp sau phẫu thuật khoảng 35% ở phụ nữ, đồng thời hạn chế khả năng mang giày cao gót hoặc thực hiện các hoạt động đòi hỏi bước nhảy mạnh [3].
Phẫu thuật hợp nhất khớp (Arthrodesis)
Đối với trường hợp bệnh nặng (cấp độ IV) hoặc khi cheilectomy không đáp ứng được, phẫu thuật hợp nhất khớp đầu đốt metatarsal thứ nhất (first metatarsophalangeal joint arthrodesis) là tiêu chuẩn vàng để giảm đau và cải thiện chức năng [1].
Trong thủ thuật này, hai đầu xương của khớp sẽ bị hàn gắn lại với nhau, biến khớp thành một khối xương chắc chắn. Điều này mang lại sự ổn định tuyệt đối nhưng đồng nghĩa với việc mất hoàn toàn khả năng cử động của ngón chân cái.
- Lợi ích: Giảm đau triệt để và phục hồi chức năng vận hành tốt cho các hoạt động hàng ngày.
- Hạn chế: Không thể cử động ngón chân, khiến việc mang giày cao gót hoặc thực hiện các bài tập như telemark skiing trở nên rất khó khăn hoặc bất khả thi [1].
Bác sĩ cần giải thích rõ ràng cho bệnh nhân về sự đánh đổi này trước khi tiến hành phẫu thuật.
Các phương pháp phẫu thuật khác
Nếu bệnh nhân không muốn hợp nhất khớp nhưng tình trạng lại quá nặng để chỉ thực hiện cheilectomy, các lựa chọn thay thế bao gồm:
- Interpositional arthroplasty (Thay sụn khớp): Đưa vật liệu đệm (tissue) vào giữa hai bề mặt khớp bị tổn thương để giảm ma sát. Mặc dù bằng chứng dài hạn còn hạn chế, các nghiên cứu cấp thấp vẫn hỗ trợ đây là một lựa chọn khả thi cho bệnh trung bình đến nặng [2].
- Resection arthroplasty (Ví dụ: Keller): Cắt bỏ phần gốc đốt ngón chân. Mặc dù có nhiều biến chứng và ít được sử dụng thường quy, phương pháp này vẫn có vai trò đối với bệnh nhân già tuổi, ít vận động [2].
- Osteotomies: Các phẫu thuật cắt xương như Youngswick-Austin hoặc distal oblique osteotomy giúp điều chỉnh vị trí khớp và giảm đau, tuy nhiên kết quả có thể không bằng arthrodesis ở giai đoạn muộn [6] [7].
Mọi khẳng định về hiệu quả của các phương pháp đều dựa trên dữ liệu từ sách giáo khoa phẫu thuật chính thống, nhấn mạnh rằng chưa có thủ thuật nào được chứng minh là vượt trội hơn tất cả mọi trường hợp [1].
Tài liệu tham khảo
- [1] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 4807
- [2] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 4812
- [3] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 4810
- [4] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 4806
- [5] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 5021
- [6] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 4810
- [7] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 4811