Gãy xương bánh chè đa mảnh đặt ra một bài toán khó: cố gắng bảo tồn tối đa xương bánh chè bằng phương pháp kết hợp xương, hay cắt bỏ phần xương vụn không thể tái tạo rồi khâu phục hồi bộ máy duỗi? Câu trả lời không chỉ dựa vào số lượng mảnh gãy mà còn phụ thuộc vào khả năng phục hồi mặt khớp, chất lượng các mảnh xương và tình trạng phần mềm.
Gãy xương bánh chè đa mảnh: ưu tiên bảo tồn nếu còn khả năng
Xương bánh chè góp phần làm tăng hiệu quả của cơ tứ đầu đùi khi duỗi gối. Tài liệu chuyên ngành ghi nhận lực cần thiết để duỗi gối có xu hướng thấp hơn khi giữ lại được nhiều phần xương bánh chè hơn; vì vậy, bảo tồn phần xương còn sống và có thể cố định thường là mục tiêu quan trọng [5].
Ba nhóm lựa chọn phẫu thuật thường được đề cập gồm:
- Kết hợp xương bên trong, chẳng hạn khâu néo ép kiểu vòng số tám, vít rỗng kết hợp dây néo ép hoặc nẹp vít.
- Cắt một phần xương bánh chè kèm khâu nối lại gân và các cấu trúc giữ bánh chè.
- Cắt toàn bộ xương bánh chè, thường chỉ được cân nhắc khi tổn thương quá rộng, không thể tái tạo mặt khớp và không còn phương án bảo tồn phù hợp [4].
Việc lựa chọn được cá thể hóa theo kiểu gãy, mức độ hoạt động và kỳ vọng chức năng của người bệnh, thay vì áp dụng một phương án duy nhất cho mọi trường hợp [4].
Khi nào khâu thép hoặc kết hợp xương phù hợp?
Khâu thép thường được hiểu là các kỹ thuật dây néo ép, trong đó lực kéo ở mặt trước được chuyển thành lực ép tại ổ gãy khi gối vận động. Với gãy đa mảnh, phương pháp này có thể thực hiện nếu các mảnh đủ lớn để ráp và giữ bằng vít, qua đó đơn giản hóa kiểu gãy thành dạng có thể cố định [9].
Trong những trường hợp phù hợp, bác sĩ có thể phối hợp nhiều phương tiện:
- Dây néo ép cải biên cùng kim Kirschner.
- Vít rỗng đi kèm dây néo ép để tạo một cấu hình thấp hơn và tăng khả năng giữ ổ gãy.
- Vít liên mảnh để nối các mảnh lớn trước khi bổ sung dây néo ép.
- Dây cerclage, chỉ không tiêu hoặc băng chỉ khi tình trạng vụn xương cần tăng cường cố định [3], [7], [9].
- Nẹp vít hoặc các cấu hình cố định mảnh nhỏ trong một số kiểu gãy vụn hơn [2], [4].
Nguyên tắc chung được nhấn mạnh là giảm thiểu bóc tách phần mềm không cần thiết và phục hồi sự liên tục của bộ máy duỗi. Với gãy đa mảnh, các kỹ thuật cố định bằng dây néo ép cải biên được mô tả là có độ vững tốt trong thực nghiệm, đặc biệt khi xương xốp hoặc ổ gãy phức tạp [9].
Khi nào cắt bỏ một phần xương bánh chè?
Cắt bỏ một phần có thể được cân nhắc khi cực dưới hoặc một vùng xương bị vụn quá nhiều, không thể giữ vững bằng kết hợp xương. Những mảnh mất nuôi dưỡng, chỉ còn liên kết phần mềm rất ít hoặc có nguy cơ trở thành dị vật lỏng trong khớp cũng có thể cần loại bỏ [1], [6].
Tuy nhiên, cắt bỏ một phần không đồng nghĩa với lấy đi càng nhiều càng tốt. Khi buộc phải thực hiện, mục tiêu là giữ lại tối đa phần xương bánh chè còn có thể sử dụng; các mảnh lớn có thể được ghép và cố định bằng vít, sau đó gân được gắn lại vào phần xương còn lại [2], [8].
Cắt bỏ một phần nên tránh nếu toàn bộ xương bánh chè vẫn có thể cứu được hoặc nếu có thể sửa chữa gân mà không cần loại bỏ mảnh xương [6]. Một số tài liệu cũng cho thấy kết quả chức năng và tầm vận động có thể tương đương giữa kết hợp xương và cắt bỏ một phần trong những ca mà bác sĩ nhận định không thể đạt được nắn chỉnh giải phẫu; điều này không có nghĩa hai phương án phù hợp như nhau cho mọi người bệnh [5].
Vì sao quyết định thường được chốt trong lúc mổ?
Phim trước mổ giúp định hướng kiểu gãy, nhưng khả năng cứu từng mảnh xương và tái tạo mặt khớp thường chỉ được đánh giá đầy đủ sau khi bộc lộ ổ gãy. Vì vậy, kế hoạch phẫu thuật nên chuẩn bị cho cả khả năng cắt bỏ một phần, đồng thời có sẵn chỉ không tiêu loại bền, dụng cụ luồn chỉ và phương tiện cố định mảnh nhỏ [6].
Trong lúc mổ, bác sĩ thường cần đánh giá:
- Các mảnh xương có còn nuôi dưỡng và đủ lớn để cố định hay không.
- Mặt khớp có thể phục hồi độ khớp nối hay không.
- Gân tứ đầu, gân bánh chè và các dải giữ bánh chè có bị đứt hay không.
- Cấu hình dây, vít hoặc nẹp có đủ vững để bảo vệ việc phục hồi vận động theo kế hoạch hay không.
Kết luận
Với gãy xương bánh chè đa mảnh, câu hỏi không nên chỉ là “cắt bỏ hay khâu thép”, mà là phần xương nào còn có thể bảo tồn và phương án nào phục hồi tốt nhất mặt khớp cùng bộ máy duỗi. Nếu các mảnh còn đủ lớn và có thể tái tạo, kết hợp xương bằng dây néo ép, vít, nẹp hoặc phương tiện tăng cường thường được ưu tiên. Nếu một phần xương vụn không thể cố định, cắt bỏ có giới hạn và bảo tồn tối đa phần còn lại có thể là lựa chọn hợp lý. Quyết định cuối cùng cần dựa trên hình ảnh học, khám lâm sàng và đánh giá trực tiếp trong phẫu thuật.
Tài liệu tham khảo
- [1] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 3014
- [2] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3383
- [3] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3382
- [4] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 2996
- [5] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 3013
- [6] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 3014
- [7] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3384
- [8] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3383
- [9] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3382