Nguy cơ tổn thương thần kinh mác chung khi thay khớp gối chân chữ X là vấn đề cần được đánh giá kỹ trước và sau phẫu thuật, đặc biệt ở người có biến dạng valgus nặng, cố định và kèm co rút gấp. Tài liệu phẫu thuật khớp gối cho biết việc chỉnh sửa cấp tính tình trạng valgus nặng kết hợp co rút gấp có thể làm căng thần kinh mác, dẫn đến liệt hoặc suy giảm chức năng thần kinh sau mổ [1].
Vì sao chân chữ X làm tăng nguy cơ tổn thương thần kinh mác chung?
Chân chữ X thường tương ứng với biến dạng valgus của gối, trong đó trục chi lệch ra ngoài. Khi biến dạng kéo dài và trở nên cố định, các mô mềm quanh khớp phải được giải phóng, cân bằng hoặc điều chỉnh trong quá trình thay khớp gối. Nếu đồng thời có co rút gấp, việc đưa khớp về tư thế thẳng trong một lần có thể tạo lực kéo đáng kể lên thần kinh mác chung [1].
Về giải phẫu, thần kinh mác chung chạy ra phía ngoài vùng khoeo rồi vòng đến cổ xương mác. Tại đây, thần kinh tương đối cố định nên dễ bị ảnh hưởng khi có lực căng hoặc chấn thương ở vùng ngoài gối [3]. Đây là lý do thần kinh mác được đặc biệt quan tâm trong những ca thay khớp gối có biến dạng valgus rõ, nhất là khi cần chỉnh trục nhiều.
Nguy cơ tổn thương thần kinh mác chung khi thay khớp gối chân chữ X cao đến mức nào?
Trong thay khớp gối toàn phần nói chung, liệt thần kinh mác là biến chứng thần kinh thường được báo cáo. Tỷ lệ được nêu trong tài liệu dao động từ dưới 1% đến gần 2%; một cơ sở dữ liệu lớn ghi nhận tỷ lệ 0,12% ở thay khớp gối nguyên phát [2]. Các con số này không đồng nghĩa với nguy cơ riêng của từng người bệnh, vì nguy cơ có thể thay đổi theo mức độ biến dạng, tình trạng thần kinh trước mổ, bệnh lý đi kèm và kỹ thuật phẫu thuật.
Tài liệu cũng ghi nhận liệt thần kinh mác sau thay khớp gối thường liên quan đến việc chỉnh sửa các biến dạng valgus cố định, kéo dài và kết hợp co rút gấp. Một số yếu tố được đề cập gồm gây tê ngoài màng cứng sau mổ, tiền sử phẫu thuật cột sống, thời gian garô trên 90 phút, chỉ số khối cơ thể cao và biến dạng valgus [2]. Những yếu tố này không phải lúc nào cũng xuất hiện cùng nhau, nhưng cần được xem xét khi lập kế hoạch phẫu thuật.
Dấu hiệu cần theo dõi sau phẫu thuật
Khám thần kinh sau mổ có vai trò quan trọng ở người bệnh nguy cơ cao. Tài liệu khuyến nghị chú ý đến thăm khám thần kinh sau phẫu thuật ở những trường hợp chỉnh sửa valgus và co rút gấp nặng [1]. Người bệnh và gia đình nên báo ngay cho ê-kíp điều trị khi xuất hiện những biểu hiện bất thường như:
- Khó hoặc không thể nâng bàn chân và các ngón chân lên theo hướng về phía cẳng chân.
- Bàn chân rũ xuống, dáng đi bất thường hoặc không kiểm soát được cổ chân.
- Cảm giác tê, giảm cảm giác ở mu bàn chân hoặc vùng ngoài cẳng chân.
- Triệu chứng yếu vận động hoặc rối loạn cảm giác mới xuất hiện hay nặng lên sau mổ.
Các biểu hiện trên gợi ý cần đánh giá thần kinh, nhưng không đủ để tự xác định nguyên nhân. Chẩn đoán và xử trí phải dựa trên thăm khám trực tiếp của bác sĩ phẫu thuật hoặc chuyên gia thần kinh.
Xử trí ban đầu khi xuất hiện liệt thần kinh mác
Nếu liệt thần kinh mác xuất hiện sau phẫu thuật, tài liệu Campbell’s Operative Orthopaedics đề cập việc gấp gối để giảm lực kéo lên thần kinh. Một cách tiếp cận khác là bất động gối ở một mức độ gấp nhất định sau mổ, nhằm cho phép thần kinh thích nghi dần khi gối được đưa về tư thế duỗi [1]. Việc này cần được thực hiện theo chỉ định và theo dõi của đội ngũ điều trị, không nên tự ý thay đổi tư thế hoặc tháo bỏ phương tiện bất động.
Trong thực hành, bác sĩ có thể cần đánh giá lại tình trạng vận động, cảm giác, mức độ biến dạng còn lại và các yếu tố cơ học quanh khớp. Tài liệu được cung cấp không trình bày đầy đủ một phác đồ riêng cho mọi trường hợp liệt thần kinh sau thay khớp gối; vì vậy, thời điểm làm điện cơ, chỉ định chẩn đoán hình ảnh hay can thiệp tiếp theo phải được cá thể hóa.
Người bệnh nên trao đổi gì trước khi thay khớp gối?
- Mức độ chân chữ X và việc biến dạng có cố định hay không.
- Có kèm co rút gấp, hạn chế duỗi gối hoặc yếu, tê chân từ trước hay không.
- Các bệnh lý và phẫu thuật trước đây ở cột sống, khớp gối hoặc vùng cẳng chân.
- Kế hoạch theo dõi chức năng thần kinh sau mổ và cách xử trí nếu xuất hiện bàn chân rũ.
Kết luận: chân chữ X, đặc biệt khi là biến dạng valgus cố định kết hợp co rút gấp, có thể làm tăng nguy cơ căng và tổn thương thần kinh mác chung khi thay khớp gối. Khám thần kinh trước mổ, lập kế hoạch chỉnh trục thận trọng và theo dõi sớm sau mổ là những điểm quan trọng. Nội dung này chỉ giúp cung cấp thông tin và không thay thế đánh giá trực tiếp của bác sĩ chấn thương chỉnh hình.
Tài liệu tham khảo
- [1] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 526
- [2] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 546
- [3] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 792