Tái tạo thần kinh quay sau chấn thương đứt lìa là vấn đề phức tạp trong chấn thương chỉnh hình, thường liên quan đến gãy hở hoặc chấn thương nặng vùng cánh tay. Khác với tình trạng thần kinh chỉ bị chèn ép, dập hoặc kéo giãn, đứt hoàn toàn làm mất tính liên tục của dây thần kinh và thường cần can thiệp phẫu thuật để tạo cơ hội hồi phục. Việc đánh giá sớm giúp xác định tổn thương, xử trí xương và thần kinh trong thời điểm phù hợp [2][6].
Khi nào cần nghĩ đến đứt thần kinh quay?
Dây thần kinh quay chạy sát thân xương cánh tay, đặc biệt ở vùng 1/3 giữa và 1/3 dưới cánh tay, nên có thể bị kéo giãn, chèn ép, mắc kẹt giữa các mảnh gãy hoặc bị cắt đứt. Gãy xoắn và gãy ngang có xu hướng liên quan đến tổn thương thần kinh quay nhiều hơn một số dạng gãy khác; đứt lìa thường được ghi nhận trong gãy hở hoặc chấn thương chi trên phức tạp [1][7].
Biểu hiện lâm sàng điển hình gồm:
- Không duỗi được cổ tay, các khớp bàn-ngón và ngón cái.
- Giảm hoặc mất cảm giác ở vùng mu tay phía quay.
- Yếu các cơ do thần kinh quay chi phối, mức độ tùy vị trí tổn thương.
Không phải mọi trường hợp liệt thần kinh quay sau gãy xương đều là đứt lìa. Nhiều tổn thương vẫn còn liên tục về mặt giải phẫu và có thể hồi phục tự nhiên. Vì vậy, thăm khám lặp lại, đánh giá dấu Tinel tiến triển, siêu âm độ phân giải cao và khảo sát điện sinh lý có thể hỗ trợ phân biệt chèn ép, tổn thương còn liên tục với mất liên tục thần kinh [1][4][8].
Nguyên tắc tái tạo thần kinh quay
Mục tiêu của phẫu thuật là khôi phục sự liên tục của thần kinh mà không tạo lực căng tại vị trí nối. Khi hai đầu thần kinh có thể đưa lại gần nhau sau khi cắt lọc phần tổn thương, bác sĩ có thể thực hiện khâu nối trực tiếp. Nếu khoảng khuyết lớn hoặc không thể nối trực tiếp một cách không căng, cần cân nhắc ghép thần kinh để bắc cầu khoảng mất đoạn [2][5].
Trong chấn thương hở, việc thăm dò thần kinh thường được thực hiện cùng lúc với rửa sạch, cắt lọc vết thương và cố định xương. Nếu phát hiện đứt hoàn toàn, lựa chọn có thể là khâu nối ngay hoặc đánh dấu hai đầu thần kinh để sửa chữa sau, tùy điều kiện phẫu thuật và nhân lực chuyên môn tại thời điểm đó. Tài liệu ở trẻ em cũng nhấn mạnh rằng sửa chữa sớm có thể có lợi về tiềm năng giải phẫu và chức năng, nhất là khi tổn thương nằm cao và khoảng cách tái chi phối cơ dài [3][10].
Thời điểm can thiệp và theo dõi hồi phục
Thời điểm phẫu thuật không thể quyết định chỉ dựa trên một mốc thời gian cố định. Bác sĩ cần xem xét kiểu chấn thương, tình trạng vết thương hở, kết quả thăm dò hình ảnh, mức độ mất chức năng, tổn thương mạch máu và kế hoạch cố định xương. Khi có gãy hở, tổn thương mạch máu, trật khớp khuỷu trôi nổi hoặc cần mổ xương, thăm dò và sửa chữa thần kinh nên được cân nhắc trong cùng cuộc mổ khi có thể [8].
Ở trường hợp gãy kín và liệt thần kinh quay nhưng chưa có bằng chứng rõ ràng của đứt lìa, một giai đoạn theo dõi có kiểm soát có thể được áp dụng. Dấu hiệu hồi phục cần được ghi nhận theo thời gian, bao gồm sự trở lại của hoạt động cơ và sự tiến triển của dấu Tinel. Một số tài liệu đề cập rằng tăng trưởng sợi trục trung bình khoảng 1 mm mỗi ngày, nhưng thời gian hồi phục thực tế còn phụ thuộc vị trí tổn thương, mức độ nặng và khoảng cách đến cơ đích [9][10].
Trong giai đoạn chờ hồi phục hoặc sau phẫu thuật, cần theo dõi:
- Sức cơ duỗi cổ tay, ngón tay và ngón cái qua các lần khám.
- Thay đổi cảm giác ở vùng chi phối của thần kinh quay.
- Kết quả điện cơ và khảo sát dẫn truyền thần kinh khi bác sĩ chỉ định.
- Tình trạng co rút khớp và tư thế bàn tay; nẹp có thể được sử dụng để hỗ trợ cổ tay, ngón tay trong thời gian chờ thần kinh hồi phục [4][9].
Tiên lượng cần được tư vấn cá thể hóa
Khả năng hồi phục phụ thuộc vào việc thần kinh còn liên tục hay đã đứt, vị trí và chiều dài đoạn tổn thương, mức độ tổn thương cơ đi kèm, thời điểm sửa chữa cũng như tình trạng xương và phần mềm. Tổn thương dập hoặc chèn ép có thể tự hồi phục, trong khi đứt lìa thường chỉ có cơ hội cải thiện sau khi được khâu nối hoặc ghép thần kinh [6]. Do đó, không nên tự kết luận rằng mọi trường hợp liệt sau gãy xương đều cần mổ ngay, cũng không nên trì hoãn đánh giá chuyên khoa khi có dấu hiệu mất hoàn toàn chức năng.
Kết luận: Tái tạo thần kinh quay do chấn thương đứt lìa cần dựa trên khám chức năng, đánh giá tính liên tục của thần kinh và phối hợp với xử trí gãy xương, vết thương phần mềm. Khâu nối trực tiếp hoặc ghép thần kinh được lựa chọn nhằm đạt sự tiếp nối không căng; thời điểm và kỹ thuật cụ thể phải do đội ngũ phẫu thuật thần kinh ngoại biên hoặc chấn thương chỉnh hình đánh giá cho từng người bệnh.
Tài liệu tham khảo
- [1] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 789
- [2] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3604
- [3] Rockwood and Green's Fractures in Children, 9th Edition, 2020, trang 1112
- [4] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3848
- [5] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 765
- [6] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 762
- [7] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 789
- [8] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 789
- [9] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 3604
- [10] Rockwood and Green's Fractures in Children, 9th Edition, 2020, trang 1112