Tình trạng cốt hóa dị vị (Heterotopic ossification) sau phẫu thuật chỉnh hình
Cốt hóa dị vị (HO) là sự hình thành xương ở các vị trí không bình thường, xảy ra khi mô liên kết bị tổn thương và kích hoạt quá trình tạo xương ngoại vi. Trong lĩnh vực chỉnh hình, HO có thể xuất hiện sau nhiều loại phẫu thuật phức tạp như thay khớp háng, phẫu thuật gãy xương chậu hoặc chấn thương khớp cánh tay.
Định nghĩa và mức độ nghiêm trọng
Mặc dù HO được định nghĩa là sự hình thành xương không liên quan đến khớp, nhưng không phải tất cả các trường hợp đều gây ra hậu quả lâm sàng. Y văn thường sử dụng thuật ngữ “cốt hóa dị vị nặng” để mô tả lượng xương cần thiết để làm suy giảm chức năng vận động. Một tiêu chuẩn lâm sàng được công nhận rộng rãi là mất tổng cộng hơn 20% phạm vi chuyển động của khớp háng được coi là HO nghiêm trọng [3].
Phân loại Brooker là hệ thống phổ biến nhất dựa trên các hình ảnh X-quang AP của khớp háng để đánh giá mức độ cốt hóa dị vị. Tuy nhiên, phương pháp này chỉ dựa vào quan sát hình thái xương mà không phản ánh chính xác khả năng vận động thực tế của bệnh nhân và thường có xu hướng đánh giá cao hơn mức độ nghiêm trọng lâm sàng [3].
Yếu tố nguy cơ và tiên lượng
Rủi ro phát triển HO phụ thuộc vào nhiều yếu tố liên quan đến chấn thương và phẫu thuật. Các tổn thương phức tạp như gãy xương kèm thoát vị (fracture-dislocations), việc trì hoãn trong việc cố định gãy xương, sử dụng ghép xương bổ trợ hoặc chấn thương đầu gây mê đều được xác định là các yếu tố liên quan mật thiết đến sự hình thành xương dị vị sau chấn thương khớp cánh tay [6].
Trong phẫu thuật thay khớp háng (THA), thời gian phẫu thuật kéo dài là yếu tố phẫu thuật duy nhất được tìm thấy có khả năng làm tăng đáng kể nguy cơ phát triển HO [1]. Các bác sĩ khuyến nghị việc cắt mô mềm cẩn thận, lựa chọn kích thước implant phù hợp và rút ngắn thời gian phẫu thuật để giảm thiểu rủi ro này.
Phân loại Brooker
Hệ thống phân loại Brooker cho HO sau thay khớp háng dựa trên các giai đoạn phát triển của khối xương dị vị trên phim X-quang (từ I đến IV) [4]. Mặc dù có hệ thống phân loại này, hiện chưa có khuyến nghị điều trị hoặc phòng ngừa cụ thể nào được xây dựng hoàn toàn dựa trên việc phân loại theo Brooker trong một số trường hợp nghiên cứu.
Chẩn đoán và tầm quan trọng của hình ảnh học
Vấn đề cốt hóa dị vị sau phẫu thuật gãy xương chậu cũng rất phổ biến, với tỷ lệ báo cáo dao động từ 18% đến 90%, thậm chí có nhóm bệnh nhân bị ảnh hưởng nặng ở mức 50% [3]. Việc xác định chính xác vị trí và mức độ của HO là bước đầu tiên để quyết định can thiệp.
Đối với các trường hợp phẫu thuật phức tạp, việc kiểm tra kỹ lưỡng trong phòng mổ là bắt buộc. Đối với gãy xương chậu, việc sử dụng huỳnh quang (fluoroscopy) hoặc CT scan được khuyến nghị để đảm bảo chắc chắn rằng các thiết bị cấy ghép (như vít) nằm ngoài khớp [8]. Một quan điểm duy nhất trên phim X-quang cho thấy vị trí ngoại khớp là đủ để xác nhận chắc chắn nếu bề mặt khớp lõm, nhưng cần thận trọng với các trường hợp nghi ngờ.
Điều trị và can thiệp phẫu thuật
Nếu có triệu chứng thần kinh hoặc hạn chế vận động tiến triển, đây là chỉ định cho việc cắt bỏ cốt hóa dị vị. Truyền thống từng khuyến nghị trì hoãn cho đến khi các chỉ số sinh học ổn định, nhưng xu hướng hiện tại nghiêng về việc thực hiện phẫu thuật sớm [7].
Các tiêu chí đề xuất cho can thiệp sớm (từ 3 đến 6 tháng sau chấn thương) bao gồm: sự liền của tất cả các gãy xương, lành các vết thương ban đầu và giảm viêm [2]. Một số nghiên cứu cho thấy việc cắt bỏ sớm không làm tăng tỷ lệ tái phát, ngược lại trì hoãn có thể dẫn đến kết quả xấu hơn.
Về phương pháp phẫu thuật, thường sử dụng tiếp cận hậuerior qua một đốt da hạn chế hoặc mở rộng để tiếp cận toàn bộ khớp cánh tay [7]. Trong các trường hợp chấn thương bỏng, kỹ thuật nhiều vết cắt cũng được mô tả nhưng phải ưu tiên bảo tồn mô mềm để tránh hoại tử và nhiễm trùng. Sử dụng độc tố botulinum trong phẫu thuật đã được đề xuất làm phương pháp bổ trợ.
Đối với phòng ngừa, không có sự đồng thuận mạnh mẽ về việc dùng thuốc chống viêm không steroid (NSAIDs) hay xạ trị trước phẫu thuật thay khớp háng [5]. Một số tác giả khuyên không dùng NSAIDs định kỳ trước khi phẫu thuật THA. Tuy nhiên, trong các trường hợp cần cắt bỏ HO triệu chứng, các liệu pháp dự phòng như NSAIDs hoặc xạ trị có thể được cân nhắc.
Kết luận
Tình trạng cốt hóa dị vị là một biến chứng phức tạp với tỷ lệ và hậu quả lâm sàng khác nhau tùy thuộc vào loại phẫu thuật và mức độ tổn thương ban đầu. Việc hiểu rõ các yếu tố nguy cơ như thời gian phẫu thuật kéo dài hoặc chấn thương nặng, cũng như nắm vững các tiêu chí chẩn đoán dựa trên chức năng vận động hơn là chỉ hình ảnh X-quang, giúp bác sĩ đưa ra quyết định điều trị tối ưu. Sự can thiệp sớm khi có dấu hiệu triệu chứng và việc phòng ngừa kỹ lưỡng trong quá trình phẫu thuật chính là chìa khóa để hạn chế hậu quả lâu dài.
Tài liệu tham khảo
- [1] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 654
- [2] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 2858
- [3] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 2558
- [4] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 654
- [5] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 654
- [6] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 2858
- [7] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 2858
- [8] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 2558