Hoại tử xương nguyệt vùng cổ tay, còn gọi là bệnh Kienböck, là tình trạng hoại tử xương vô mạch của xương nguyệt – một xương thuộc hàng xương cổ tay. Bệnh thường khởi phát âm thầm, không nhất thiết liên quan đến một chấn thương rõ ràng, nên có thể bị bỏ qua trong giai đoạn đầu [1]. Việc nhận diện sớm có ý nghĩa trong đánh giá mức độ tổn thương và lựa chọn hướng xử trí phù hợp.
Hoại tử xương nguyệt vùng cổ tay là gì?
Xương nguyệt nằm ở vị trí trung tâm của cổ tay và tham gia truyền lực giữa cẳng tay với bàn tay. Trong bệnh Kienböck, nguồn nuôi dưỡng xương bị ảnh hưởng, dẫn đến thay đổi cấu trúc xương và hoại tử. Nguyên nhân chính xác vẫn chưa được xác định rõ; một số giả thuyết liên quan đến gián đoạn mạch máu, ứ trệ tĩnh mạch hoặc những tổn thương kín khó nhận thấy trên phim X-quang thường quy [1].
Bệnh được ghi nhận thường gặp hơn ở người từ 15 đến 40 tuổi, đặc biệt tại cổ tay thuận của nam giới làm công việc lao động thủ công [2]. Tuy nhiên, các thông tin này không thay thế cho đánh giá cá thể, vì biểu hiện và diễn tiến giữa mỗi người có thể khác nhau.
Triệu chứng bệnh Kienböck thường gặp
Biểu hiện điển hình là đau cổ tay tiến triển từ từ, đôi khi kèm đau khi vận động hoặc khi sử dụng bàn tay. Triệu chứng có thể xuất hiện nhiều tháng trước khi phim X-quang cho thấy dấu hiệu rõ ràng của bệnh [2]. Vì vậy, một phim X-quang ban đầu chưa bất thường không phải lúc nào cũng loại trừ được tổn thương sớm.
- Đau hoặc cảm giác khó chịu khu trú ở vùng cổ tay.
- Đau tăng khi chịu lực hoặc thực hiện các hoạt động bằng bàn tay.
- Giảm khả năng sử dụng cổ tay trong sinh hoạt hay lao động do đau.
- Trong một số trường hợp, tổn thương xương nguyệt có thể liên quan đến gãy xương xảy ra sau cơ chế chấn thương năng lượng thấp [1].
Các triệu chứng trên không đặc hiệu cho bệnh Kienböck. Đau cổ tay cũng có thể gặp trong nhiều bệnh lý khác, vì vậy cần kết hợp thăm khám với chẩn đoán hình ảnh.
Chẩn đoán hoại tử xương nguyệt vùng cổ tay
Bác sĩ thường bắt đầu bằng khai thác diễn tiến đau, tiền sử chấn thương và thăm khám vùng cổ tay, sau đó chỉ định X-quang theo tình huống lâm sàng. Ở giai đoạn tiến triển, X-quang có thể cho thấy xơ cứng xương nguyệt, biến dạng hoặc xẹp cấu trúc xương [1]. Nếu bệnh kéo dài mà không được xử trí, xương nguyệt có thể phân mảnh, xẹp, làm ngắn hàng xương cổ tay và dẫn đến thay đổi thoái hóa thứ phát ở vùng cổ tay [2].
MRI có vai trò quan trọng trong giai đoạn sớm, khi X-quang chưa thể hiện rõ thay đổi. Phương tiện này có thể hỗ trợ phát hiện biến đổi thiếu máu nuôi của xương nguyệt và giúp phân biệt bệnh Kienböck với tình trạng va chạm trụ-cổ tay [2][3]. Khi nghi ngờ gãy xương nguyệt bị che khuất trên phim thường quy, CT cũng có thể cần thiết để đánh giá tổn thương xương và các thay đổi hoại tử liên quan [5].
Phân giai đoạn và hướng xử trí
Phân loại Lichtman dựa trên X-quang và MRI được sử dụng để đánh giá giai đoạn bệnh, qua đó hỗ trợ lập kế hoạch điều trị [4]. Vì diễn tiến tự nhiên của bệnh không hoàn toàn dự đoán được, không có một phương án cố định áp dụng cho mọi trường hợp [4]. Bác sĩ cần cân nhắc giai đoạn, tình trạng mặt khớp, mức độ xẹp hoặc phân mảnh và triệu chứng cụ thể của người bệnh.
Ở bệnh được xem là rất sớm, đặc biệt trước khi xuất hiện xơ cứng, phân mảnh hoặc xẹp xương, bất động cổ tay bằng bột trong vài tuần có thể được cân nhắc. Sau đó, người bệnh cần được theo dõi bằng các lần chụp X-quang lặp lại để tìm dấu hiệu gãy kín, biến đổi hoại tử hoặc một bệnh lý khác mới biểu hiện rõ hơn [4]. Việc tự kéo dài bất động hoặc tự điều trị tại nhà không nên thay thế cho đánh giá của bác sĩ chuyên khoa.
Khi nào nên đi khám?
Người có đau cổ tay kéo dài, đau tái diễn khi lao động, đau sau chấn thương nhẹ hoặc hạn chế vận động nên được khám cơ xương khớp hoặc chấn thương chỉnh hình. Đặc biệt, nếu triệu chứng vẫn tồn tại dù X-quang ban đầu chưa phát hiện bất thường, bác sĩ có thể xem xét các phương tiện hình ảnh bổ sung dựa trên thăm khám.
Kết luận
Bệnh Kienböck là hoại tử xương nguyệt vùng cổ tay có thể tiến triển âm thầm. X-quang hữu ích trong nhận diện thay đổi tiến triển, còn MRI hỗ trợ phát hiện tổn thương sớm. Do diễn tiến và mức độ tổn thương không giống nhau ở mọi người, chẩn đoán và theo dõi chuyên khoa là cơ sở để lựa chọn hướng xử trí phù hợp.
Tài liệu tham khảo
- [1] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 1910
- [2] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 4217
- [3] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 4217
- [4] Campbell's Operative Orthopaedics, 15th Edition, 2026, trang 4218
- [5] Rockwood and Green's Fractures in Adults, 10th Edition, 2025, trang 1910